تصمیم تازه ترامپ مسیر مذاکرات را تغییر می‌دهد؟

اکو ایران/ متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

 دارایی‌های بلوکه‌شده ایران به یکی از مسائل دشوار در مسیر دستیابی به توافق میان ایران و ایالات متحده تبدیل شده است. از جمله عواملی که این مسئله را دشوارتر می‌سازد، مواضع پیشین دونالد ترامپ در نقد عملکرد دولت باراک اوباما در این رابطه بود.

---

بازار

---

 ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران هفته‌هاست که برای دستیابی به یک توافق اولیه جهت پایان دادن به جنگ تلاش می‌کنند. یکی از گره‌های این داستان پرکشمکش خواسته تهران برای دسترسی زودهنگام به دارایی‌های بلوک شده و امکان استفاده از آن است؛ و موافقت با چنین درخواستی از نظر سیاسی برای رئیس‌جمهور ایالات متحده بسیار پرخطر محسوب می‌شود.

 گرفتاری ترامپ در مواضع پیشین خودش
نشریه وال‌استریت ژورنال در گزارشی پیرامون موارد اختلاف میان ایران و ایالات متحده پیرامون دارایی‌های ایران می‌نویسد: برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، موافقت با آزادسازی دارایی‌های ایران در همان ابتدای کار، ناگزیر با حملات گذشته خودش به دولت اوباما مقایسه خواهد شد؛ زمانی‌که دولت اوباما ساعاتی پس از اجرایی شدن توافق هسته‌ای در ژانویه ۲۰۱۶ پول نقد را به تهران منتقل کرد. ترامپ در ابتدای بهار وعده داده بود بر سر توافقی «بسیار بهتر» از آن معامله مذاکره خواهد کرد؛ توافقی که سال‌ها آن را به باد انتقاد گرفت و بعدها نیز از آن خارج شد، و مدعی شد که آن معامله پول نقد در اختیار تهران قرار می‌داد.

او در جریان یکی از مناظره‌های انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۱۶ به رقیب دموکرات خود، وزیر خارجه سابق، هیلاری کلینتون، گفت که دولت اوباما با «احمقانه‌ترین توافقی که شاید در تمام تاریخ توافق‌سازی دیده باشم» ایران را «بسیار قدرتمند» کرده است؛ توافقی که شامل «۱.۷ میلیارد دلار پول نقد بود، مبلغی که برای پر کردن این اتاق کافی است.»

اکنون ترامپ خود را در موقعیتی مشابه می‌بیند؛ او مشتاق است از جنگ ایران خارج شود، جنگی که در آمریکا به‌شدت نامحبوب است، اما همزمان با حکومتی مذاکره می‌کند که دسترسی سریع به پول نقد برایش یک اولویت اساسی است. هفته‌هاست که مذاکرات میان تهران و واشنگتن از طریق میانجی‌ها در جریان است و دو طرف پیوسته پیشنهادهای یکدیگر را رد و بدل کرده و رد می‌کنند. ترامپ همچنان تهدید می‌کند که جنگ را از سر خواهد گرفت، درحالی‌که بارها نیز از نزدیک بودن یک پیشرفت بزرگ در مذاکرات سخن گفته است. در همین حال، درگیری‌های پراکنده همچنان ادامه دارند.

برای تهران، دسترسی به ده‌ها میلیارد دلار دارایی مسدودشده توسط تحریم‌های آمریکا، یکی از مطالبات حیاتی هر توافقی است؛ زیرا می‌تواند بی‌درنگ به اقتصاد به‌شدت آسیب‌دیده کشور کمک کند. ایران خواهان دریافت حدود ۱۲ میلیارد دلار در همان ابتدا و ۲۴ میلیارد دلار دیگر در طول مذاکرات ۶۰ روزه‌ای است که پس از توافق اولیه آغاز خواهد شد. مقامات تهران همچنین نسبت به آمریکا عمیقاً بی‌اعتماد هستند؛ کشوری که از توافق قبلی برای آزادسازی پول‌های ایران عقب‌نشینی کرد و از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ خارج شد و بار دیگر تحریم‌ها را بر اقتصاد ایران تحمیل کرد.

اهمیت تاریخی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران
واشنگتن می‌گوید ایران در نهایت ممکن است به بخشی از دارایی‌های توقیف‌شده خود دسترسی پیدا کند، اما آمریکا حاضر نیست هیچ مبلغی را از ابتدا پرداخت کند یا به ارقام مشخصی متعهد شود. همچنین دولت آمریکا هرگونه کاهش گسترده‌تر تحریم‌ها را رد کرده است؛ از جمله صدور معافیتی که به ایران اجازه دهد بدون تحریم نفت صادر کند. اختلاف بر سر دارایی‌ها تحت تأثیر پیامدهای سیاسی دیپلماسی‌های گذشته میان ایران و آمریکا و همچنین بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف قرار دارد. تصمیم دولت باراک اوباما برای انتقال ۴۰۰ میلیون دلار پول نقد ایرانی به تهران هنگام اجرای توافق ۲۰۱۵ که بخشی از پرداخت ۱.۷ میلیارد دلاری بود، ضربه‌ای سیاسی در داخل به او وارد کرد و از همان ابتدا زیر آتش انتقاد قرار گرفت. هنگامی‌که ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق خارج شد، ادعا کرد این توافق مسیری قانونی برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای فراهم می‌کند، به برنامه موشکی و منطقه‌ای ایران نمی‌پردازد و «حکومت ایران را ثروتمندتر کرده و رفتارهای مخرب آن را ممکن ساخته است».

در سال ۲۰۲۳ نیز تصمیم دولت جو بایدن برای اعطای دسترسی ایران به ۶ میلیارد دلار دارایی در چارچوب توافق تبادل زندانیان، با حملات شدید جمهوری‌خواهان مواجه شد. چند هفته بعد، پس از آنکه گروه حماس مورد حمایت ایران به اسرائیل حمله کرد، این پول عملاً دوباره مسدود شد. در آمریکا، منتقدان دیپلماسی با ایران استدلال می‌کنند که پرداخت پول نقد به تهران به جمهوری اسلامی امکان می‌دهد توان دفاعی خود را تقویت کرده و حمایت خود از جریان‌های متحد خود در منطقه را افزایش دهد.

برای ایران، امتیازدهی آمریکا در موضوع پول نقد نشان خواهد داد که تهران توانسته نتایج جنگ را به موفقیتی دیپلماتیک تبدیل کند؛ همان‌گونه که مقام‌های ایرانی وعده داده‌اند. همچنین چنین اقدامی مانع از آن خواهد شد که واشنگتن در آینده از وعده‌های خود عقب‌نشینی کند. به گفته علی واعظ، مشاور ارشد در گروه بین‌المللی بحران: «در محاسبات تهران، دارایی‌های آزادشده مشوق جانبی نیستند؛ بلکه پیش‌پرداختی هستند که باید ثابت کند دیپلماسی ارزش پذیرش ریسک سیاسی را دارد. این موضوعی است که ایران احتمالاً سخت‌ترین چانه‌زنی را بر سر آن انجام خواهد داد، زیرا به قلب مسئله اعتماد، عمل متقابل و اعتبار داخلی مربوط می‌شود».

جزئیاتی پیرامون دارایی‌های ایران
به گفته کارشناسان، ایران حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی دارد که به دلیل تحریم‌های آمریکا دسترسی‌ناپذیر شده‌اند. عمده این دارایی‌ها از درآمدهای حاصل از فروش نفت در سال‌های گذشته و ذخایر ارزی می‌آیند. آزادسازی همه این منابع می‌تواند کمک بزرگی به اقتصاد ایران باشد، هرچند مزایای آن از رفع گسترده تحریم‌ها کمتر است؛ زیرا رفع تحریم‌ها موجب افزایش درآمد صادراتی، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و دسترسی به فناوری خواهد شد. بر اساس داده‌های بانک جهانی، صادرات ایران همچنان حدود یک‌سوم پایین‌تر از اوج خود در سال ۲۰۱۱ قرار دارد.

این دارایی‌ها شامل انواع مختلفی از منابع مالی هستند که تحت نظام‌های متفاوت تحریمی قرار دارند. بخش عمده این پول در خارج از کشور، به‌ویژه در چین، نگهداری می‌شود؛ درآمدهای نفتی‌ای که طی سال‌ها جمع شده‌اند، اما به دلیل خطر مجازات‌های آمریکا نمی‌توانند به سیستم بانکی تحریم‌شده ایران منتقل شوند.

افزون بر این، منابع مالی خاصی نیز وجود دارند که استفاده از آن‌ها محدود شده است. از جمله ۶ میلیارد دلار درآمد ایران که دولت بایدن در سال ۲۰۲۳ اجازه داد برای خرید عمدتاً کالاهای بشردوستانه، کشاورزی و دارویی به قطر منتقل شود. همچنین حدود یک میلیارد دلار درآمد ایران در عمان وجود دارد که پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس نیز عملاً مسدود شد.

به گفته میعاد ملکی، مقام ارشد پیشین دفتر کنترل تحریم‌های وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، ایران همچنین حدود ۱۵ میلیارد دلار در بانک‌های عراق دارد که از محل صادرات برق و گاز طبیعی به این کشور همسایه به دست آمده است. در اواخر ماه گذشته، محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، به قطر سفر کرد تا برای آزادسازی این منابع مالی از دولت این کشور کمک بگیرد. مقام‌های ایرانی و عرب این موضوع را تأیید کرده‌اند. عباس عراقچی که در این مذاکرات حضور داشت، این هفته گفت قطر اخیراً در مسائل مالی نقشی سازنده ایفا کرده است.

بعضی راهکارهای پیشنهادی
بااین‌حال، دستیابی به توافقی که به ایران امکان دسترسی به پول‌هایش را بدون موافقت صریح آمریکا بدهد، همچنان دشوار است. یکی از گزینه‌ها می‌تواند ایجاد یک خط اعتباری از سوی قطر باشد که با درآمدهای نفتی ایران در این کشور تضمین شود؛ مشروط بر آنکه دولت ترامپ چنین اقدامی را مجاز بداند؛ اما همان‌طور که ملکی اشاره می‌کند، دستورالعمل‌های تحریمی آمریکا هرگونه «خدمات مالی قابل توجه» به سیستم بانکی ایران را ممنوع می‌کنند و واشنگتن باید به بانک‌های قطری اطمینان دهد که با مجازات مواجه نخواهند شد.

به گفته ریچارد نفیو، از مقام‌های سابق تحریم در وزارت خارجه ایالات متحده،  ساده‌ترین گزینه این است که دولت ترامپ به ایران اجازه دهد برای اهداف بشردوستانه از بخشی از دارایی‌های مسدودشده خود استفاده کند. او گفت: «سریع‌ترین کاری که می‌توان انجام داد این است که بی‌سروصدا تحریم منابع مالی ایران در قطر، عمان و عراق را بردارند؛ زیرا این مبالغ نسبتاً محدود و مشخص هستند و به دلیل محل نگهداری‌شان کنترل آن‌ها آسان‌تر است.»

به گفته نفیو دولت آمریکا باید به بانک‌های درگیر اطمینان دهد که با مجازات‌های قانونی مواجه نخواهند شد و احتمالاً تهران نیز به دلیل محدود بودن دسترسی به این منابع اعتراض خواهد کرد. بااین‌حال، کاخ سفید می‌تواند استدلال کند که مستقیماً پولی به ایران نداده است و یادآور شود که این دولت بایدن بود که در ابتدا دسترسی ایران به این منابع را ممکن ساخت. به گفته نفیو، گزینه دیگر برای دولت ترامپ صدور معافیت تحریمی برای نفتی است که ایران به چین می‌فروشد. چنین اقدامی می‌تواند بخشی از منابع مسدودشده ایران در چین را آزاد کند و به تهران اجازه دهد دوباره به‌طور قانونی نفت خام صادر کند؛ اقدامی که هم درآمدهای صادراتی ایران را افزایش می‌دهد و هم به تأمین بازارهای جهانی نفت کمک می‌کند.

رسانه‌های ایرانی گزارش داده‌اند که تهران به‌دنبال دریافت چنین معافیتی برای صادرات نفت است؛ اما این اقدام امتیازی بسیار آشکار از سوی دولت ترامپ تلقی خواهد شد. اخیرا، مارکو روبیو اعلام کرد که ایران تا زمانی که گام‌های روشنی برای محدود کردن برنامه هسته‌ای خود برندارد و در مذاکرات آینده ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را تحویل ندهد، هیچ‌گونه کاهش تحریم یا آزادسازی دارایی دریافت نخواهد کرد. وقتی از روبیو پرسیده شد که آیا صرفاً با بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیرانی در مرحله نخست یک توافق اولیه، ایران از مزایای اقتصادی برخوردار خواهد شد یا خیر، پاسخ داد: «خیر، چنین موضوعی اصلاً مطرح نشده است.»

آمریکا می‌خواهد از دارایی‌های ایران برای بازسازی کشورهای خلیج فارس استفاده کند؟
در این شرایط، یک منبع آگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری رویترز ادعا کرد دولت آمریکا قصد دارد دارایی‌های ایران را برای بازسازی و جبران خسارات آینده‌ای که ایران به کشورهای خلیج فارس وارد می‌کند، به این کشورها اختصاص دهد؛ این اظهارات پس از موج حملات اخیر به کویت و بحرین مطرح شد. 

این منبع افزود که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، همچنین به تیمی مأموریت داده هزینه خسارت‌هایی را که تاکنون ایران به متحدان عرب آمریکا در خلیج فارس وارد کرده، برآورد کنند. به گفته این منبع، واشنگتن در حال بررسی این موضوع است که آیا می‌توان از دارایی‌های ایران برای جبران این خسارات نیز استفاده کرد یا خیر.

این افشاگری یک روز پس از آن صورت گرفت که محسن رضایی، مشاور رهبری، به شبکه سی‌ان‌ان گفت دستیابی به توافق صلح منوط به آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران توسط ایالات متحده است. این منبع توضیح نداد که وزارت خزانه‌داری چه نوع دارایی‌هایی را بررسی می‌کند. همچنین به نظر می‌رسد عباراتی که برای توصیف اقدامات تازه به کار رفته‌اند، صرفاً به دارایی‌های مسدودشده محدود نباشند.

به نظر می‌رسد مذاکرات به بن‌بست رسیده باشد، هرچند یک وزیر پاکستانی که نقش میانجی را ایفا می‌کند، روز شنبه با نامه‌ای  وارد تهران شد. تهدید آمریکا برای انتقال دارایی‌های ایران می‌تواند به عامل تنش‌زای تازه‌ای در آتش‌بس شکننده میان تهران و واشنگتن تبدیل شود؛ آتش‌بسی که این آخر هفته نیز با حملات متقابل دو طرف بار دیگر مورد آزمون قرار گرفت.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله