برگزیده

وحشت در خیابان‌های هرات

شرق

بروزرسانی 1405/03/20 - 23:39

شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

مهسا مژدهی| زنان از ترس و وحشت خانه‌نشین شده‌اند؛ این حرف را زنی ۲۲ساله و معلم در هرات می‌زند که حالا برای رفتن به مکتب پا سست می‌کند و می‌گوید هر بار هنگام خروج از خانه می‌ترسد که نتواند دوباره به آنجا برگردد.

موج جدید قوانین سخت‌گیرانه طالبان، پیاده‌روهای هرات و کابل را به شکلی بی‌سابقه از حضور زنان خالی کرده و به تعبیر شهروندان، سایه‌ای از وحشت را بر فضای شهری گسترانده است. بازداشت‌های خشونت‌آمیز خیابانی به بهانه عدم پوشش کامل صورت (برقع) و سیستم تنبیه جمعی که به اخراج مردان خانواده از مشاغلشان منجر می‌شود، زنان را میان دوراهی بقا یا حضور اجتماعی قرار داده است. این استراتژی حذف سیستماتیک، نه‌تنها پیاده‌روها و فضاهای عمومی را مردانه کرده، بلکه با ناامن‌سازی مکان‌های حیاتی مانند مراکز درمانی و ایستگاه‌های تاکسی، زنان افغانستانی را به سمتی سوق داده که از ترس بازداشت، تحقیر و جریمه‌های سنگین، خانه‌نشینی و انزوای اجباری در کنج خانه‌ها را انتخاب کنند.

جزئیاتی از ممنوعیت تازه علیه زنان افغانستان
روز جمعه ۱۵ خرداد اطلاعیه‌ای در برخی از رسانه‌های افغانستانی مستقر در خارج از این کشور منتشر شد که بر‌اساس آن نهاد امر به معروف در هرات اعلام کرده بود از این پس زنانی که حجاب را رعایت نمی‌کنند، بازداشت شده و به زندان منتقل می‌شوند و هیچ‌کس حق گلایه و شکایت ندارد. هم‌زمان یک فایل صوتی هم دست به دست شد که در آن آمده زنانی که روی آنها پیداست (برقع ندارند) توسط بازرسان سیار طالبان که در سطح شهر و بازارها حضور دارند، جمع‌آوری خواهند شد و به زندان خواهند رفت. ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نشان از آن دارند که مأموران از روز ۱۶ خرداد دستور را اجرائی کرده و به بازداشت بعضا خشونت‌آمیز زنان در خیابان‌های هرات دست زده‌اند.

طالبان پیش از این هم محدودیت‌های گسترده در گشت‌وگذار زنان در هرات را وضع کرده‌ و از‌جمله به رانندگان تاکسی‌های شهری دستور داده‌اند از سوارکردن زنان بدون محرم و زنانی که برقع نپوشیده‌اند، خودداری کنند.

قوانین جدید حجاب، پیش از آنکه پوشش را تغییر داده باشد، پیاده‌روها را خالی کرده است. زنی ساکن هرات در توصیف این وضعیت تنها از یک کلمه استفاده می‌کند: «وحشت». وحشتی که باعث شده زنان برای بقا، خود را در خانه‌ها پنهان کنند.

در ابلاغیه طالبان به زنی که عطر بزند هم اتهاماتی وارد و هشدار داده شده که اگر زنان کارمند خود را به‌طور کامل (به همراه صورتشان) نپوشند، از کار تعلیق خواهند شد. این حکم شامل خانواده آنها هم می‌شود و مردان خانواده که مشاغل دولتی دارند از کار اخراج می‌شوند. این دستورات طی روزهای اخیر در مکان‌های عمومی به مردان ابلاغ شده است. حکم کنونی هرچند جدید نیست اما سخت‌گیری‌ها به‌تازگی افزایش پیدا کرده است. هبت‌الله آخوندزاده رهبر طالبان، در سال ۱۴۰۱ دستور داده بود زنان باید صورت خود را بپوشانند، در غیر این صورت اولیای آنان زندانی و به دادگاه کشانده می‌شوند. براساس این دستور، «چادری» (شامل پوششی که صورت و بدن آنها را به‌طور کامل می‌پوشاند) بهترین حجاب و نماد فرهنگ افغانستان دانسته شده که از گذشته‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است. تمام زنان افغانستان در سال‌های دهه ۹۰ میلادی به دستور طالبان‌ چنین پوششی داشتند، اما در سال‌های جمهوری تنوع پوشش در این کشور بیشتر شده بود؛ هرچند هنوز تعداد زنانی که پوشش آبی‌رنگ بر تن داشته و صورت خود را می‌پوشاندند به‌هیچ‌وجه کم نبود.

روایت زنانه از خیابان‌های هرات و کابل
سمیه زن ۲۲ساله افغانستانی که معلم دانش‌آموزان دختر کلاس سوم تا ششم دبستان است، در مصاحبه با «شرق»، از ترس و وحشت حاکم بر هرات حرف زده و می‌گوید: از روز شنبه ۱۶ خرداد، تعداد زیادی از زن‌ها، حتی آنهایی که «چادری» بر سر داشتند و چهره‌هایشان پنهان بود، در این شهر بازداشت شده‌اند. به گفته او تعداد بازداشتی‌ها در روزهای اخیر بیش از ۲۰۰ نفر تخمین زده می‌شود (این آمار از سوی منابع تأیید نشده است). سمیه تأکید می‌کند که زنان پیش از اینکه طالبان دستورات جدید را ابلاغ کند، حجاب کامل داشته‌اند. به گفته این زن جوان، تعدادی از زنان تنها به دلیل اینکه لباس بلندی در زیر «چادری» خود نپوشیده‌ بودند، با خشونت بازداشت شده‌اند.

او در مورد سرنوشت زنانی که اغلب با خشونت دستگیر شده‌اند، می‌گوید: اگر آنها موقع بازداشت آرام باشند، به حوزه (کلانتری) منتقل می‌شوند و آنجا از برادران و پدرشان می‌خواهند تا تعهدنامه‌ای را امضا کنند که بر‌اساس آن زن‌ها دیگر هرگز با چنین حجابی از خانه بیرون نیایند. اوضاع برای زنانی که زمان دستگیری مقاومتی از خود نشان داده‌اند بدتر است و آنها به زندان منتقل می‌شوند. به گفته سمیه، برخورد با زنان و خانواده‌های آنها در حوزه‌ها به‌شدت تحقیرآمیز و سرشار از توهین بوده است.

این معلم هراتی در توصیف فضای حاکم بر شهر این‌گونه توضیح می‌دهد: فضای شهر از دست زنان خارج شده است. من امروز ساعتی را در خیابان برای رسیدن به محل کارم حضور داشتم و حتی سه زن هم بیرون از خانه ندیدم. به گفته او زن‌ها از ترس بازداشت خیابان‌ها را ترک کرده و خانه‌نشین شده‌اند و ناامیدی و بی‌انگیزگی دامن‌گیرشان شده است.

این نخستین ‌بار نیست که محدودیت علیه زنان افغانستان به چنین درجه‌ای می‌رسد. به گفته سمیه، پیش از این هم راننده‌های تاکسی از سوارکردن زنانی که مانتو به تن داشتند، خودداری می‌کرده‌اند. همچنین نشستن زنان بدون محرم در تاکسی‌ها و به‌خصوص صندلی جلو، دردسرهایی را برای آنها فراهم می‌کرده است. او می‌گوید مدت‌هاست که زن‌ها از رفتن به پارک منع می‌شوند یا ناچارند در روزهای خاصی که هیچ مردی در پارک‌ها حضور ندارد، برای تفریح مراجعه کنند.

به گفته سمیه اعتراضات اخیر در شهر هرات، بیش از آنکه در مورد برخوردهای خشن با زنان به دلیل نپوشاندن صورت‌هایشان باشد، معیشتی بوده است. او تأکید می‌کند با وجود اینکه برخی تجمعات برای روزهای پیش‌رو برنامه‌ریزی شده، اما بعید می‌داند که گروه بزرگی به آن بپیوندند؛ چراکه زنان از برخوردهای طالبان وحشت دارند و مردان هم مایل نیستند به‌ خاطر چنین مسئله‌ای اعتراض کنند.

اما ماجرا فقط به هرات ختم نمی‌شود. وقایع اخیر در این شهر غربی افغانستان، پایتخت این کشور، کابل را هم وحشت‌زده کرده است. طیبه، زن ۲۷ساله‌ای که نویسنده است، به ‌«شرق» می‌گوید خیابان‌های کابل از زنان خالی شده است و همه وحشت‌زده‌اند. به گفته طیبه، تصمیمات درباره مسائل زنان هرچند ابتدا در یک شهر مطرح می‌شود، اما در ادامه شهرهای دیگر را هم در بر می‌گیرد و طبق اطلاعاتی که زنان برای یکدیگر در شبکه‌های اجتماعی ارسال می‌کنند، بازداشت آنها به دلیل نپوشاندن صورت‌هایشان از روز شنبه آینده در کابل هم کلید خواهد خورد. به گفته او از همین حالا زن‌ها به یکدیگر توصیه می‌کنند پایشان را در خیابان نگذارند. طیبه می‌گوید طالبان برای برخورد با زنان در کابل اغلب به مراکزی که ازدحام زیاد است، هجوم می‌برند و به همین دلیل بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، یعنی مکان‌‌هایی که زنان ناچار به رجوع به آنها هستند، بیش از دیگر نقاط در معرض خطرند. او می‌گوید اخیرا خواهرم به دلیل اینکه مشکل تنفسی دارد، قادر به پوشاندن صورتش نبوده و پس از بازداشت، از شغل خود بیکار شده و همسرش هم شغل دولتی خود را از دست داده است.

طیبه توضیح می‌دهد که برخورد با خانواده‌های بازداشت‌شدگان به‌شدت توهین‌آمیز بوده و هدف طالبان این است که با زیر پا گذاشتن عزت‌نفس مردان خانواده، آنها را برای تحت‌ فشار قراردادن زن‌ها جهت پوشاندن صورت‌هایشان تشویق کنند. به گفته این نویسنده، گروهی از بازداشت‌شدگان اخیر به دلیل مشخص‌شدن بخشی از دست یا پاهایشان هنگام راه‌رفتن، در حالی که صورت‌ها و موهایشان کاملا پوشیده بوده، به بازداشتگاه منتقل شده‌اند.

فریاد در سکوت
از روز جمعه ۱۵ خرداد، موجی از اعتراض علیه برخورد با زنان در هرات، شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه ایکس را در بر گرفته است. بر‌اساس آماری که آکادمی دیتوم در اختیار «شرق» قرار داده است، از پانزدهم تا نوزدهم خرداد ۱۴۰۵،‌ هزار‌و ۶۲۲ پست درباره وقایع شهر هرات در شبکه اجتماعی ایکس منتشر یا بازنشر شده که از سوی ۷۵۰‌هزار‌و ۶۶۰ نفر مورد بازدید قرار گرفته است و ۴۳۰ کاربر ایکس در بحث‌ها مشارکت داشته‌اند.

یکی از پربازدیدترین پست‌ها در ایکس یا همان توییتر سابق مربوط به کاربری است که حال و هوای این روزهای زنان هراتی را روایت می‌کند و نوشته: پدرم می‌گوید اگر بردنت، به خانه من برنگرد و برادرم تأیید می‌کند و مادرم سکوت.

پست دیگری که زنان افغانستانی را آزرده کرده، به سخنان سعد محسنی، مالک تلویزیون طلوع برمی‌گردد. ‌‌سعد محسنی، مالک تلویزیون طلوع، در سخنان تازه‌ای می‌گوید وضعیت زنان در شهرهای بزرگ افغانستان تفاوت زیادی با دوره جمهوریت ندارد و زنان می‌توانند بدون پوشاندن صورتشان به شهر بروند و رانندگی کنند. سعد محسنی می‌افزاید که اکثریت رهبران طالبان خودشان دختران خود را به مکتب می‌فرستند. اما او نمی‌گوید چون مکاتب در افغانستان بسته‌اند، رهبران طالبان دخترانشان را به کدام مکاتب می‌فرستند؟

کاربر شناخته‌شده دیگری با تکیه بر حرف‌هایی که سعد محسنی در کنار گروهی از زنان خبرنگار آمریکایی مطرح کرده، نوشته است: آقای سعد محسنی، این درست است که طالبان به شما و رسانه‌‌تان فضا داده‌اند و برای معاملات تجاری‌تان نیز راه گشوده‌اند، اما این به آن معنا نیست تا شما در برابر این امتیازها‌ از کیسه خلیفه رشوه بپردازید و وضعیت دردناک زنان در افغانستان را به جامعه و افکار عمومی عادی جلوه دهید. در شرایطی که امروز زنان هرات و همه زنان افغانستان در دشوارترین و محدودترین وضعیت زندگی خود قرار دارند و از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی و اجتماعی محروم شده‌اند، اظهارات شما مبنی بر عادی‌بودن وضعیت زنان در افغانستان، با واقعیت‌های موجود و با اصول بنیادین ژورنالیسم رسالت‌مند در تضاد آشکار قرار دارد. خبرنگار و رسانه نمی‌توانند رنج و واقعیت زندگی میلیون‌ها انسان را نادیده بگیرند یا آن را وارونه بازنمایی کنند... پول چیزی خوب است اما کرامت ارزشی ا‌ست که با پول اندازه نمی‌شود.

پست دیگر، ادعای درخواست پول از خانواده‌های زنان بازداشت‌شده را مطرح کرده است. طبق این ادعا که از قول زنی پزشک در هرات نقل شده، طالبان برای آزادی زنانی که بازداشت کرده‌اند، ۱۳ هزار افغانی درخواست داشته‌اند و یک وکیل (ریش‌سفید محلی) باید ضمانت آنها را بر عهده بگیرد. این ادعایی است که طیبه، یکی از زنانی که با «شرق» مصاحبه داشته نیز آن را مطرح کرده است.

بر‌اساس اطلاعاتی که دیتوم در اختیار ما قرار داده، اظهارات فوزیه کوفی، نماینده سابق پارلمان و فعال کنونی حقوق بشر که گفته طالبان طی دو روز شنبه و یکشنبه بیش از ۶۰ زن را در هرات بازداشت کرده‌اند، از دیگر نوشته‌هایی به‌ حساب می‌آید که مورد توجه قرار گرفته است.

واکنش‌ها چه بود؟
در واکنش به این رویدادها، هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) نسبت به بازداشت و توقیف زنان در هرات به دلیل آنچه «عدم رعایت الزامات پوشش» خوانده شده، ابراز نگرانی کرد. یوناما در بیانیه‌ای که روز یکشنبه ۱۷ خرداد منتشر شد، اعلام کرد که این بازداشت‌ها نگرانی‌های جدی حقوق‌بشری ایجاد می‌کند.

علاوه بر این، نصیر احمد فایق، نماینده سرپرست افغانستان در سازمان ملل متحد، این بازداشت‌ها را محکوم کرد. فایق گفت که این اقدامات را که به گفته او غیرانسانی و غیرقانونی است، به‌شدت محکوم می‌کند. او پرسید چگونه مأموران امر به معروف طالبان خود را حامی و سرپرست مشروع زنان می‌دانند، در حالی که آنان را با زور از خیابان‌ها و بازارها بازداشت و منتقل می‌کنند. فایق همچنین افزود که گزارش‌های معتبر و مستندی درباره خشونت، بدرفتاری، آزار جنسی در زندان‌ها و ازدواج‌های اجباری مرتبط با اعضای طالبان وجود دارد؛ مواردی که به گفته او هرگز به شکلی شفاف مورد تحقیق قرار نگرفته یا به‌طور مناسب به آنها رسیدگی نشده است.

پس از آنکه خبرهایی در مورد برخورد با معترضان در شهرک جبرئیل در غرب هرات منتشر شد، ریچاد بنت، گزارشگر ویژه‌ حقوق‌ بشر سازمان ملل متحد برای افغانستان، از استفاده‌ بیش از حد از زور توسط طالبان علیه معترضان در هرات ابراز نگرانی کرده است. بنت گفته است: با نگرانی از استفاده بیش از حد از زور علیه اعتراضات مسالمت‌آمیز در هرات، وقت آن رسیده است که تنش‌ها را کاهش دهیم، به آزادی بیان شهروندان‌ به‌ویژه زنان و دختران‌ احترام بگذاریم و از آسیب بیشتر جلوگیری کنیم. مسئولان خشونت باید پاسخ‌گو باشند.

اشاره بنت به ویدئوهایی است که شهروندان (از‌جمله تعدادی از زنان) شعار تحصیل، کار و آزادی سر می‌دادند. برخی از رسانه‌های افغانستانی که در خارج از این کشور منتشر می‌شوند، می‌گویند طالبان با شلیک به این اعتراض‌های مردمی پاسخ داده‌اند و چندین زخمی به بیمارستان منتقل شده‌اند.

با وجود این مستندات، وزارت امر به معروف در هرات نه‌تنها بازداشت زن‌ها را تکذیب کرده، بلکه تاکنون واکنشی در مورد برخورد خشونت‌آمیز مأموران با معترضان از خود نشان نداده است.