اطلاعات/متن پیش رو در اطلاعات منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
امیرعلی ابوالفتح| دولت آمریکا متن رسمی «توافق همکاری برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای» میان ایالات متحده و عربستان سعودی را به همراه اسناد مرتبط، از جمله بیانیه ارزیابی اشاعه هستهای، به کنگره آمریکا ارسال کرد.
این اقدام که بر اساس بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی ۱۹۵۴ انجام شد، شامل یک دوره بررسی ۹۰ روزه در کنگره آمریکا است. در این مدت، کنگره میتواند با تصویب قطعنامه مشترک، ضمن مخالفت، اجرای این توافق را متوقف کند؛ در غیر این صورت، پس از پایان مهلت مقرر، توافق هستهای آمریکا و عربستان به طور خودکار اجرایی میشود. ارسال این اسناد که شامل دو نامه جانبی طبقهبندیشده نیز میشود، نقطه عطفی در روابط دوجانبه و سیاست هستهای منطقهای محسوب میشود و بحثهای گستردهای را برانگیخته است.
این توافق که در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ توسط کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، و شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، امضا شد، چارچوب حقوقی ۳۰ سالهای را برای همکاری هستهای غیرنظامی فراهم میکند. هدف اصلی آن توسعه برنامه انرژی هستهای عربستان برای تولید برق، تنوع بخشی به سبد انرژی این کشور، و کاهش وابستگی به نفت عنوان شده است. یکی از جنبههای بحثبرانگیز توافق، مسیر احتمالی برای غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان است.
برخلاف «استاندارد طلایی» که در توافق مشابه سال ۲۰۰۹ با امارات متحده عربی اعمال شد و غنیسازی و بازفرآوری را ممنوع میکرد، توافق با عربستان، امکان ساخت تأسیسات غنیسازی در خاک این کشور را باز میگذارد. همچنین در این توافق نامه، عربستان به پذیرش پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی ملزم نشده و به جای آن، توافق پادمانی دوجانبه میان آمریکا و عربستان با تدابیر نظارتی اضافی، پیشبینی شده است. موافقان توافق، به ویژه مقامات دولت دونالد ترامپ و برخی کارشناسان انرژی و امنیت ملی آمریکا، آن را گامی استراتژیک و اقتصادی و مهم میدانند.
کریس رایت مدعی است که این توافق بالاترین استانداردهای ایمنی، امنیت، و عدم اشاعه را رعایت میکند و بر پایه فناوری آمریکایی استوار است. از دیدگاه آنها، همکاری هستهای روابط استراتژیک واشنگتن-ریاض را در شرایط تنشهای منطقهای (از جمله جنگ با ایران) تقویت میکند و از نفوذ چین و روسیه در برنامه هستهای عربستان جلوگیری مینماید. عربستان سالها تهدید کرده بود که در صورت عدم همکاری آمریکا، به سمت مسکو یا پکن خواهد رفت.
از منظر اقتصادی، توافق میتواند به گسترش صادرات فناوری آمریکا کمک کند و میلیاردها دلار درآمد و هزاران شغل در این کشور (آمریکا) ایجاد نماید. برای عربستان نیز این برنامه بخشی از روند تنوع بخشی اقتصادی است که به آزادسازی نسبی اقتصاد از صادرات نفت کمک میکند.
در مقابل، مخالفان که شامل کارشناسان عدم اشاعه و برخی اعضای دموکرات و جمهوریخواه کنگره آمریکا و تحلیلگران امنیتیاند، توافق هستهای آمریکا و عربستان را خطرناک و تضعیف کننده هنجارهای بینالمللی توصیف کردهاند. سازمانهایی مانند انجمن کنترل تسلیحات هشدار دادهاند که نبود پروتکل الحاقی و باز بودن مسیر غنیسازی در خاک عربستان، ریسک اشاعه تسلیحات هستهای در جهان را افزایش میدهد.
از نظر آنان، آمریکا استاندارد دوگانهای را در منطقه حساس غرب آسیا ایجاد میکند. در حالی که آمریکا برای جلوگیری از غنیسازی ایران جنگ پر هزینهای را به راه انداخته است، همزمان میخواهد به عربستان در طرحی که امکان غنی سازی در خاک این کشور را فراهم میکند، کمک نماید. این موضوع میتواند مسابقه تسلیحاتی هستهای در غرب آسیا را تشویق کند و کشورهایی مانند ترکیه، مصر یا امارات را به درخواست شرایط مشابه از واشنگتن وادار نماید.
فقدان بازرسیهای سرزده آژانس و اتکا به پادمانهای دوجانبه محدود میان واشنگتن و ریاض نیز موجب تشدید نگرانیهای جهانی از احتمال انحراف فعالیتهای هستهای عربستان به سمت اهداف نظامی میشود. برخی اعضای کنگره آمریکا خواستار رد توافق هستهای عربستان و آمریکا یا اصلاح آن برای الزام به رعایت استانداردهای هستهای این کشور و پیوستن عربستان به پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی شدهاند و هشدار دادهاند که این معامله بدون چنین اصلاحیههایی، سابقه بدی برای توافقهای آینده ایجاد میکند.
علاوه بر این، شرط اعلام شده از سوی دونالد ترامپ مبنی بر مشروط بودن اجرای توافق هستهای آمریکا و عربستان به پیوستن ریاض به پیمانهای ابراهیم و عادی سازی روابط با اسرائیل، بر پیچیدگی این موضوع افزوده است. یک روز پس از امضای توافق همکاری هستهای آمریکا و عربستان، ترامپ در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال، نوشت که توافق شامل غنیسازی نیست و کاملاً مشروط به پیوستن عربستان به پیمان ابراهیم است.
با این حال، در متن رسمی ارسالی این توافق نامه به کنگره، ظاهراً چنین شرطی قید نشده است. این دوگانگی باعث سردرگمی و تردید درباره اجرایی شدن واقعی توافق هستهای میان آمریکا و عربستان شده است. آن هم در حالی که چه بسا در نهایت، کنگره با این همکاری مخالفت کند، بویژه اگر عربستان شرط ترامپ برای عادی سازی روابط با اسراییل را نپذیرد.
تردیدی نیست که در چنین موضوعاتی، لابی اسراییل در کنگره آمریکا به کار میافتد و اگر همکاری هستهای این کشور با عربستان خدشهای به امنیت اسراییل و برتری جویی این رژیم در منطقه غرب آسیا وارد کند، طرحهای دولت آمریکا زمینگیر و ناکام میشود.
