اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مقامات دولت ترامپ بهطور خصوصی به طرفهای خود در منطقه خلیج فارس گفتهاند که میخواهند تمرکز هرگونه مذاکره آتی میان آمریکا و ایران را دوباره بر برنامه هستهای تهران معطوف کنند، نه بر مسئله بازگشایی تنگه هرمز.
با تعویق نشست کشورهای منطقه برای بررسی طرح پیشنهادی آینده تنگه هرمز، به نظر میرسد تلاشهای دیپلماتیک در خاورمیانه دچار وقفه تازهای شده است. این در حالی است که حملات در اطراف دو مسیر حیاتی ترانزیت نفت در منطقه، نگرانیها را درباره تأمین انرژی جهانی تشدید کرده است.
به نوشته خبرگزاری رویترز، روز دوشنبه، قیمت نفت بیش از ۳ درصد جهش کرد. این افزایش قیمت پس از آن رخ داد که حملات اخیر حوثیها به عربستان سعودی — بزرگترین صادرکننده نفت جهان — منجر به توقف کار خط لوله کلیدی ۱۲۰۰ کیلومتری شرق به غرب این کشور شد؛ همچنین حملات تازه به کشتیها در خلیج فارس نیز بر نگرانیها در مورد عرضه نفت افزود.
کمرنگ شدن امید به پیشرفت دیپلماتیک در کوتاهمدت
امیدها برای دستیابی به یک پیشرفت دیپلماتیک در کوتاهمدت زمانی کمرنگ شد که سید بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، اواخر روز یکشنبه اعلام کرد نشست منطقهای که قرار بود روز دوشنبه برگزار شود، «در راستای دستیابی به اجماع» به تعویق افتاده است. مقامات ایرانی پیشتر اعلام کرده بودند که در این نشست با حضور کشورهای عربی حوزه خلیج فارس شرکت خواهند کرد تا توافقی را با عمان در خصوص مدیریت مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز — که پیش از جنگ، حدود یکپنجم عرضه نفت جهان از آن عبور میکرد — ارائه دهند.
خبرگزاری فارس ایران به نقل از یکی از مقامات وزارت امور خارجه گزارش داد که نشست عمان به درخواست برخی کشورهای منطقه و طی تصمیمی مشترک میان تهران و مسقط به تعویق افتاده است. این مقام مسئول اظهار داشت که ایران برای تعیین تاریخی مناسب جهت برگزاری نشست، با عمان هماهنگی خواهد کرد.
این تعویق درست پس از تصمیم عربستان سعودی برای تعطیلی موقت خط لولهای صورت گرفت که به عنوان مسیر اصلی انتقال نفت خاورمیانه و جایگزینی برای عبور از تنگه هرمز عمل میکرد. یک منبع آگاه به علی هاشم، گزارشگر الجزیره گفته نشست عمان به درخواست عربستان سعودی و در پی حملات به خطوط لوله نفتی این کشور به تعویق افتاده است.
یک مقام حوزه خلیج فارس به آسوشیتدپرس گفته عربستان سعودی اصلاحاتی را برای توافق ایران و عمان پیشنهاد کرده است؛ این کشور نگران است که توافق در حال شکلگیری، پیامدهای بلندمدتی برای تنگه هرمز داشته باشد و بر دیگر کشورهای عضو «شورای همکاری خلیج فارس» تأثیر منفی بگذارد. یک مقام حوزه خلیج فارس به باراک راوید، گزارشگر آکسیوس گفته که عربستان سعودی اصلاحاتی را در طرح پیشنهادی عمان و ایران در خصوص تنگه هرمز ارائه کرده است؛ زیرا نگران بود که عبارات پیشنهادی عملاً منجر به ایجاد وضعیت موجود جدیدی در این تنگه شود که برای این کشور یا سایر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس قابل قبول نباشد.
رد «وضعیت عادی جدید»؟
در این رابطه سیانان هم نوشت: دیپلماتهای کشورهای حوزه خلیج فارس و مقامات ایرانی قرار بود روز دوشنبه برای بررسی طرحی عمانی جهت بازگشایی تنگه هرمز به روی تردد عادی نفتکشها با یکدیگر دیدار کنند؛ گفتگویی که قرار بود بدون حضور یک بازیگر کلیدی، یعنی ایالات متحده، انجام شود. اما به گفته وزیر امور خارجه عمان، همزمان با انتشار خبر این نشست در روز یکشنبه، برگزاری آن به زمان نامعلومی موکول شد. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، در پستی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «در راستای دستیابی به اجماع، نشست منطقهای که برای فردا در صلاله برنامهریزی شده بود، به تعویق افتاد. ما همچنان به ترویج گفتگویی که حامی ثبات و همکاری پایدار در منطقه باشد، متعهد هستیم».
با وجود اینکه حجم تردد کشتیها همچنان پایین است، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تأکید دارد که وضعیت این آبراه — با توجه به اسکورت نفتکشها توسط ارتش آمریکا — فعلاً قابلقبول است. نشستی که برای دوشنبه برنامهریزی شده بود، میتوانست بر این نکته تأکید کند که — علیرغم تلاشهای فعالانه برای ایجاد مسیرهای جایگزین جهت عبور از تنگه — کشورهای منطقه تمایلی ندارند وضعیت موجود را به عنوان «وضعیت عادی جدید» بپذیرند.
پس از ماهها گفتگوهای محرمانه درباره یک چارچوب حقوقی پیچیده برای بازگشایی تنگه — که میتوانست امکان دریافت عوارض توسط ایران و عمان را فراهم کند — دیپلماتها امیدوار بودند که این گردهمایی بتواند به توافق احتمالی شتاب ببخشد. به گفته یک منبع منطقهای: «انتظار نمیرود که به زودی گشایش یا پیشرفت چشمگیری حاصل شود، اما حل مسئله تنگه، فوریترین موضوع است؛ بنابراین باید از جایی کار را آغاز کرد».
در این شرایط، عربستان سعودی اصلاحاتی را پیشنهاد کرد، زیرا نگران بود که مفاد طرح پیشنهادی عملاً وضعیت جدیدی را تثبیت کند که برای این کشور یا سایر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس قابلقبول نباشد. به گفته منابع آگاه، احتمال دریافت عوارض توسط ایران همچنان بهطور گسترده رد میشود، اما تمایلی برای بررسی پرداختهای داوطلبانه در ازای مدیریت عبور و مرور در تنگه وجود دارد. بر اساس اظهارات سه منبع مطلع از این طرحها، چارچوب حقوقی پیشنهادی عمان شامل پرداختهای داوطلبانه برای تأمین ایمنی ناوبری و حفاظت از محیط زیست است.
چرخش تمرکز از تنگه؟
به گفته سه منبع آگاه، مقامات دولت ترامپ بهطور خصوصی به طرفهای خود در منطقه خلیج فارس گفتهاند که میخواهند تمرکز هرگونه مذاکره آتی میان آمریکا و ایران را دوباره بر برنامه هستهای تهران معطوف کنند، نه بر مسئله بازگشایی تنگه هرمز.
ترامپ سهشنبه شب، پس از اقدام تلافیجویانه ایران در پی حملات آمریکا، در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «من سعی ندارم ایران را به زور پای میز مذاکره بکشانم. من وضعیت فعلیمان را بسیار بیشتر میپسندم؛ چرا که تقریباً کنترل کامل تنگه هرمز را در دست داریم و اقتصاد آنها نیز در حال فروپاشی کامل است».
به گفته یک منبع آگاه، یکی از اهداف نشست روز دوشنبه، توافق بر سر نقشههای مسیرهای عبوری از این تنگه بود. با این حال، بدون حضور ایالات متحده در میز مذاکره، بعید است که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و ایران بتوانند بر سر طرحی جامع برای بازگشایی این آبراه به توافق برسند. دولت آمریکا مخالفتی با برگزاری این نشست نداشت و اعلام کرد که مذاکرات را بهدقت زیر نظر خواهد داشت. یک مقام آمریکایی روز یکشنبه گفت: «ایالات متحده در ارتباطی نزدیک با تمامی شرکای منطقهای خود است و این روند را پیش، حین و پس از نشست نیز ادامه خواهد داد. ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار ندارد و هرگز هم نخواهد داشت».
به گفته یک مقام دیگر آمریکایی، اگرچه ایالات متحده در ابتدا تمایل ایران به بستن تنگه در واکنش به عملیاتهای رزمی آمریکا و اسرائیل در اوایل سال جاری را دستکم گرفته بود — اشتباهی استراتژیک که تهران با بهرهگیری از توانایی خود در تهدید کشتیرانی تجاری و طولانی کردن جنگ از آن سود برد — اما اکنون نیروهای آمریکایی معتقدند که از نظر نظامی در این آبراه دست بالا را دارند. این مقام افزود: «ما نمیخواهیم درباره تنگه صحبت کنیم و این موضع فعلی دولت است؛ ما تنها در صورتی با شما گفتگو خواهیم کرد که بخواهید درباره پرونده هستهای مذاکره کنید».
سیگنال تهران به منطقه و قاعده بازی تازه در تنگه
به گفته یک منبع منطقهای، ایرانیها به بازیگران منطقه این سیگنال را فرستادهاند که در صورت حلوفصل مسئله تنگه — از جمله رفع محاصره اعمالشده توسط آمریکا — برای مذاکرات هستهای با ایالات متحده آمادگی دارند. در نتیجه، آغاز تدوین چارچوبی برای بازگشایی این آبراه احتمالاً گامی حیاتی برای هموار کردن مسیر مذاکرات هستهای و پایان کلی جنگ خواهد بود.
احتمال وضع عوارض یا هزینههای اجباری برای تردد نفتکشها، یکی از چالشهای اصلی و مورد اختلاف خواهد بود. پیش از آغاز درگیریها، این آبراه بدون هیچگونه هزینه یا عوارضی برای تردد تجاری باز بود. همچنین در روزهای نخستین درگیری، آمریکا و بازیگران منطقهای بر یک نکته تأکید داشتند: وضعیت این آبراه در دوران پس از جنگ نباید شامل هزینههای جدید باشد، بهویژه هزینههایی که منافع مالی برای ایران به همراه داشته باشد. اکنون، به گفتهی شماری از دیپلماتهای اروپایی و کشورهای حوزه خلیج فارس، پس از ماهها افزایش شدید قیمت جهانی انرژی و تلاشهای فشرده برای تدوین چارچوبی حقوقی جهت بازگشایی این تنگه، ماهیت مطلقگرایانه آن دیدگاه رنگ باخته است.
یک دیپلمات اروپایی که در جریان جزئیات پیشنهاد عمان قرار گرفته، گفت: «ما چیزی را که پیش از این وجود نداشته نمیپذیریم، اما ممکن است قوانین جدید و نمادینی وضع شود که به هر دو طرف اجازه دهد بدون از دست دادن حیثیت خود، از این وضعیت خارج شوند».
معمای تازه واشنگتن
به گفته منابع آگاه، مقامات دولت ترامپ در ماههای اخیر طرحهای در حال تدوین توسط عمان را بررسی کردهاند، اما هنوز به طور علنی با این چارچوب موافقت نکردهاند. در عوض، ترامپ و اعضای دولتش همچنان مدعی هستند که ایالات متحده تنها بازیگری است که میتواند امکان تردد آزاد در این آبراه را فراهم کند. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، هفته گذشته گفت: «ما تنها کشور جهان هستیم که میتوانیم — همانطور که شنیدید رئیسجمهور گفت — کنترل تنگه هرمز را تضمین کنیم.»
در هفتههای اخیر، شمار نفتکشهایی که از این تنگه عبور میکنند به شدت افزایش یافته است؛ چرا که اسکورت نظامی آمریکا امکان این تردد را فراهم کرده است، هرچند کشتیهای تجاری همچنان هنگام تلاش برای عبور، هدف حملات ایران قرار میگیرند. با این حال، پرسشهایی درباره این موضوع وجود دارد که ارتش آمریکا تا چه مدت میتواند تعهد قابلتوجه خود مبنی بر اختصاص کشتیها و منابع برای کمک به عبور شناورها از این تنگه را به شکلی مؤثر حفظ کند.
نیروی دریایی آمریکا ادعا میکند که موفق شده در یک روز تا ۴۰ کشتی تجاری را اسکورت کند، اما پیچیدگی این عملیاتها نشان میدهد که ایران همچنان تهدیدی واقعی برای این کشتیها و پرسنل نظامی آمریکاییِ مسئولِ حفاظت از آنها محسوب میشود.
در نتیجه، دیپلماتهای آمریکایی و منابع منطقهای در گفتگوهای خصوصی اذعان کردهاند که تلاش کشورهای حوزه خلیج [فارس] برای تدوین چارچوبی جهت بازگشایی تنگه، اقدامی ضروری است؛ حتی اگر ایالات متحده در نخستین جلسه حضور نداشته باشد. دولت ترامپ همچنین تلاش کرده تا اهمیت حیاتی این آبراه در سالهای پیش رو را کماهمیت جلوه دهد؛ چنانکه اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، اخیراً مدعی شده که این تنگه ظرف دو سال آینده به «تودهای بیارزش از آب» تبدیل خواهد شد.
اگرچه بازیگران منطقهای و مقامات آمریکایی میگویند که تابآوری در ایجاد مسیرهای جایگزین برای صادرات انرژی چشمگیر بوده، اما تأکید دارند که یافتن راهحلی بلندمدت برای این تنگه باید همچنان در اولویت باقی بماند. به گفته این منابع، با توجه به موفقیتهای نظامی اخیر حوثیها که مسیر خروجی از دریای سرخ را تهدید کرده است، نیاز به تدوین چنین طرحی بیش از پیش احساس میشود.
در واقع، پیشروی حوثیها در امتداد سواحل دریای سرخ و حملات به عربستان سعودی، معمای تازهای را پیش روی واشنگتن قرار داده است؛ دولتی که از یک سو خواهان حمایت از متحدان سعودی خود و حفاظت از کشتیرانی است و از سوی دیگر، نسبت به ورود به جنگی در جبههای دیگر محتاط عمل میکند. حملات حوثیها کشورهای حوزه خلیج فارس را نیز با انتخابی دشوار روبرو کرده است: پذیرش فشارهای اقتصادی فزاینده یا تعامل با ایران.
