اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
دنیس سیترونوویچ، تحلیلگر مسائل ایران در شورای آتلانتیک نوشت: در مقطع کنونی، استراتژی ایران نه جنگ است و نه توافق؛ بلکه تغییر واقعیت. به نوشته او: هدف ایران نه جنگ است و نه صرفاً دستیابی به یک توافق؛ بلکه هدف، تغییر شکل واقعیت استراتژیک به گونهای است که جایگاه ایران را به شکل قابلتوجهی ارتقا دهد.
این مسئله بدین صورت شکل میگیرد: ایجاد نفوذ تعیینکننده بر ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز، کاهش فشار نظامی آمریکا بر ایران، زمینهسازی برای لغو تحریمها و فراهم کردن امکان بازسازی اقتصاد ایران و بازیابی توانایی آن برای حمایت مجدد از متحدانش در منطقه. خواستههای کنونی ایران - که شامل رفع محاصره و تحریمها و به رسمیت شناختن نقش ایران در ترتیبات هرمز است - در چارچوب همین دیدگاه قرار میگیرد.
از دیدگاه تهران، مذاکره بر یک جنگ فرسایشی طولانیمدت ترجیح دارد، مشروط بر آنکه دستاوردهای استراتژیک مطلوب را به همراه داشته باشد. اقتصاد ایران بهای سنگینی بابت جنگ، محاصره و تحریمها میپردازد، بنابراین ترجیح دادنِ نوعی توافق یا سازوکار، منطقی آشکار دارد. با این حال، توافقی که ایران را بدون فراهم کردن دستاوردهای چشمگیر به وضعیت پیش از تقابل بازگرداند، ممکن است در تهران نه به عنوان یک مصالحه، بلکه به مثابه تسلیم تلقی شود. اصرار مداوم ایران بر بازگشت به اصول «یادداشت تفاهم ماه ژوئن»، نشاندهنده اهمیتی است که این کشور برای شرایطی که پیشتر مطرح شده، قائل است.
دوگانهی اشتباه «تشدید تنش» و «دیپلماسی»؛ بازگشت به تقابل نظامی؟
از این رو، بازگشت به تقابل نظامی لزوماً به معنای شکست استراتژی ایران نیست. اگر تهران به این نتیجه برسد که واشنگتن تمایلی ندارد آنچه را که ایران دستاوردهایی حیاتی میداند از طریق مذاکره واگذار کند، انگیزهای برای توسل مجدد به زور جهت تغییر موازنه فشارها ایجاد میشود. تهدید سپاه پاسداران مبنی بر تشدید تنشها در صورت افزایش فعالیتهای آمریکا، با همین الگو همخوانی دارد.
بنابراین، دوگانهی آشنای میان «تشدید تنش» و «دیپلماسی» میتواند گمراهکننده باشد. از دیدگاه ایران، لزوماً تضادی میان این دو وجود ندارد. ایران میتواند همزمان با حفظ تهدید نظامی، مذاکره کند یا برای بهبود شرایط چانهزنی، تنش را تشدید کرده و سپس به میز مذاکره بازگردد. یادداشت تفاهم ماه ژوئن نمونهای است که نشان میدهد تهران در صورت وجود امتیازات متقابلِ قابلتوجه - از دیدگاه خودش - مایل به پیگیری ترتیبات گسترده بوده است؛ امتیازاتی همچون رفع محاصره، مسیری برای لغو تحریمها، سرمایهگذاری و بازسازی اقتصادی، و گفتگو درباره ترتیبات آتی در هرمز.
همین منطق باید راهنمای بحث پیرامون مسئله هستهای نیز باشد. مسئله ایران لزوماً دستیابی به «بمب به هر قیمتی» نیست، بلکه این است که آیا برخورداری از سلاح هستهای یا حتی صرفاً نزدیک شدن به آستانه آن، بهتر از هزینههای احتمالیاش، در خدمت نظام و اهداف راهبردی آن است یا خیر. بنابراین، تصمیمگیری در این باره صرفاً ایدئولوژیک نیست، بلکه حاصل سنجش ریسک در برابر منافع است. جنگ و فشارهای آمریکا میتواند این محاسبات را تغییر دهد: تهران به این نتیجه برسد که توانمندیهای متعارف، نیروهای متحد و مذاکره دیگر تضمینکننده امنیت نیستند، ممکن است گزینه هستهای را به مثابه یک «بیمهنامه» حیاتیتر و کارآمدتر ببیند. از سوی دیگر، همان هزینهها و خطراتِ مترتب بر چنین اقدامی میتواند تأثیری معکوس داشته باشد.
نتیجه روشن است: راهبرد ایران را نباید صرفاً با این معیار سنجید که آیا تهران در حال حاضر جنگ را انتخاب کرده یا مذاکره را. پرسش مهمتر این است که ایران با بهرهگیری از هر یک از این ابزارها، در پی خلق چه واقعیتی است. برقراری آتشبس یا بازگشت به میز مذاکره، فینفسه گواهی بر عقبنشینی ایران نیست؛ به همین ترتیب، ازسرگیری درگیریها نیز لزوماً به معنای آن نیست که تهران از احتمال دستیابی به توافق قطع امید کرده است. از منظر ایران، هر دو مسیر میتوانند در خدمت یک هدف راهبردی واحد باشند.
بازیِ فرسایشی و پرمخاطره؛ یک جنگ بیپایان کمشدت و کنترل شده؟
رادیو ملی عمومی (NPR) هم در گزارشی نوشت: با گذشت بیش از شش ماه از تنشهای نظامی میان ایالات متحده و ایران، موازنه راهبردی به نوعی بازیِ فرسایشی و پرمخاطره بدل شده است. محاسبات اصلی واشنگتن بر مبنای فشار اقتصادی استوار است؛ آنها امیدوارند که محاصره دریایی با قطع صادرات نفت، تهران را تحت فشار شدید قرار داده و وادار به تسلیم در برابر خواستههای آمریکا کند.
ولی نصر، کارشناس مسائل ایران و استاد دانشگاه جانز هاپکینز، در این باره میگوید: این اقدام نه تنها مانع فروش و صادرات نفت ایران میشود، بلکه - و مهمتر از آن - جلوی واردات اقلام مورد نیاز ایران، از مواد اولیه و کالاهای ساختهشده گرفته تا مواد غذایی را میگیرد. به گفته نصر، تصور ترامپ این است که تمام اهرمهای فشار در اختیار ایالات متحده قرار دارد. او از وضعیت فعلی قیمت بنزین نسبتاً راضی است. بنابراین، روایت حاکم بر گفتگوها درباره ایران به این سمت رفته که ایران در حال باختن است؛ یعنی آمریکا دست بالا را دارد و فشار بر ایران برای تسلیم شدن افزایش یافته است. با این حال، رویکرد ایران مبتنی بر تشدید شدید تنشهاست تا ترامپ را در موقعیت دشوار و ناخوشایندی قرار دهد. هدف تهران این است که بسیار تهاجمیتر عمل کنند، واکنشی نامتناسب نشان دهند و در عمل، در نظر ایالات متحده، بازیگری مهارناپذیر و بیپروا جلوه کنند.
به گفته الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه، تداوم مسدودسازی تنگه هرمز توسط ایران و حمایت از حوثیهای یمن در پیشرویهایشان به سمت مسیرهای کشتیرانی جایگزین در دریای سرخ، موجب افزایش قیمت جهانی نفت شده است؛ امری که بخش کلیدیِ راهبرد ایران محسوب میشود. این وضعیت ناگهان اجرای طرح ایران برای جنگ اقتصادی علیه غرب را بسیار آسانتر میکند.
به گفته نصر، نگاه ایرانیها به ماه نوامبر دوخته شده است. هدف این است که رئیسجمهور آمریکا را از آن حس آسودگی خاطری که ممکن است در رابطه با انتخابات داشته باشد خارج کنند و باعث شوند نسبت به نتیجه انتخابات نگرانتر شود؛ و سپس امیدوارند که این نگرانی، او را برای دستیابی به توافق منعطفتر کند.
به گفته علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بینالمللی بحران، در شرایطی که هر دو کشور سعی دارند با اعمال فشار و قدرتنمایی طرف مقابل را وادار به عقبنشینی کنند، وضعیت فعلی مناقشه پایدار نیست. احتمالاً مسیر ما از یک آتشبس موقت به چرخهای از تشدید تنشهای متقابل و سپس به آتشبس موقتی دیگر تغییر خواهد کرد. به رغم آنکه ترامپ گفته این مناقشه پس از انتخابات میاندورهای پایان مییابد، واعظ معتقد است که ممکن است تا پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ ادامه پیدا کند. به گفته واعظ، این نسخهای برای یک جنگ بیپایان است؛ اما نسخهای برای جنگی بیپایان با شدت پایین و تنش کنترلشده. و در حالی که این مناقشه با شدت پایین ادامه دارد، یک نکته قطعی به نظر میرسد: این وضعیت به آزمونی تبدیل شده است تا مشخص شود چه کسی زودتر عقبنشینی میکند.
