اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
در روزهای ملتهبی که دورنمای آینده در التهابات منطقهای چندان روشن نیست، رفتارهای ضد و نقیض دونالد ترامپ بار دیگر سناریوی آشنای « با دست پس زدن و با پا پیش کشیدن» را در دیپلماسی امریکا به نمایش گذاشته است. هرچند رییسجمهور ایالات متحده در تریبونهای عمومی با ژست قدرت از رد پیشنهادهای 7روزه تهران و گزینه استمرار حملات دم میزند، اما پشت درهای بسته و از طریق میانجیگران قطری، فرستادگان ارشد خود را برای باز نگه داشتن روزنههای گفتوگو با سیدعباس عراقچی در نیویورک مستقر کرده است. عراقچی هم اعلام کرده تا روز سهشنبه در نیویورک میماند تا پاسخی برای پیشنهادهای ایران دریافت کند. در این میان، تهران با اتکا به دست برتر میدانی در تنگه هرمز و بابالمندب و گشودن مسیرهای دیپلماتیک جهت تنشزدایی فراگیر، نشان داده که بدون واگذاری منافع راهبردیاش، به دنبال مهار بحران و دور ساختن منطقه از لبه پرتگاه جنگ است، آزمونی تاریخی که نشان میدهد واشنگتن تا چه اندازه توان تطبیق لفاظیهای انتخاباتی را با واقعیات روی زمین دارد.
دیپلماسی زیر سایه تهدید
اما باید دید دادههای فعلی چه دورنمایی از آینده تصویرسازی میکند؟ رویکرد ترامپ طی روزهای اخیر، نمادی آشکار از تضاد میان نیاز مبرم واشنگتن به خروج از باتلاق انرژی و اصرار رییسجمهور امریکا بر نمایش موضع «برنده مطلق نبرد» است. ترامپ از یک سو در گفتوگوی تفصیلی با پایگاه اکسیوس اعلام میکند پیشنهاد ایران برای آتش بس و بازگشایی مشروط تنگه هرمز را نپذیرفته، اما بلافاصله در همان مصاحبه تصریح میکند که انتظار دارد مذاکرهکنندگان امریکایی گفتوگوهای بیشتری با تهران انجام بدهند و کانالهای غیرمستقیم از دوشنبه ۶ مهرماه با جدیت پیگیری شود! این دوگانگی در بیان، نشاندهنده تناقضاتی است که استراتژیستهای کاخ سفید با آن مواجهاند: نیاز اضطراری به مهار قیمت سوخت در آستانه انتخابات در تقابل با هزینههای سنگین اعطای امتیاز به ایران. مایک والتز، سفیر امریکا در سازمان ملل برای توجیه رویکرد ضد ونقیض واشنگتن ادعا کرده که تهران «از همان ابتدا همه چیز را با هم میخواهد» و به همین دلیل پیشنهاد 7 روزه بازگشایی تنگه هرمز رد شده است. با این حال، تحلیلگران بینالمللی این موضع را تنها مانوری برای بازتنظیم قدرت چانهزنی امریکا میدانند. ترامپ اگر چه مدعی است که به ازسرگیری حملات میاندیشد و با ادبیاتی هشدارآمیز از توان بازدارندگی خود میگوید، اما همزمان مشاوران کلیدی و فرستادگان ویژه خود یعنی استیو ویتکاف و جرد کوشنر را مامور کرده از این هتل به آن هتل در نیویویرک با میانجیگران قطری جلسه بگذارند تا پلهای پشت سر به کلی ویران نشود. در واقع ترامپ با دست، متون پیشنهادی را رد میکند تا خود را سرسخت نشان بدهد، اما با پا، راهروهای مذاکراتی را برای رسیدن به یک متن تعدیلشده باز نگه میدارد.
صیانت از منافع ملی و تنشزدایی منطقهای
در نقطه مقابل رفتار زیگزاگی واشنگتن، ایران یک استراتژی منسجم، شفاف و غیرشتابزده را پیگیری میکند. دستگاه دیپلماسی کشورمان با حضور عراقچی در نیویورک، میدان مذاکرات غیرمستقیم را به آزمونی برای سنجش صداقت طرف مقابل بدل کرده است. عراقچی در گفتوگو با شبکه انبیسی به صراحت یادآور شد که ایران بدون توجه به بازیهای انتخاباتی و جنگ روانی کاخ سفید، تنها منافع ملی و ثبات منطقهای را مبنا قرار داده است. پیام تهران روشن است: ایران نه به دنبال فرسایشی کردن درگیریها و نه خواهان انسداد دائمی شریانهای حیاتی انرژی است، بلکه از هر ابتکاری که بر مدار احترام متقابل، لغو محاصره دریایی و آتشبس فراگیر باشد استقبال میکند. طرح پیشنهادی ایران که شامل بازگشایی گام بهگام تنگه ظرف 7 روز، مشروط به توقف محاصره دریایی امریکا و رفع تحریمهای فروش نفت بود، بالاترین درجه از انعطاف ساختاریافته را برای پایان دادن به جنگ به نمایش گذاشت. ماندن هیات دیپلماتیک ایران در نیویورک و تداوم رایزنیها بر سر نسخههای بازبینی شده، نشان دهنده اراده جدی تهران برای خروج منطقه از فاز ناامنی است. عراقچی با تاکید بر اینکه ایران منتظر دریافت پاسخهای رسمی و مکتوب از طریق میانجیها است، نشان داد که تهران اسیر لفاظیهای رسانهای رییسجمهور امریکا نمیشود و بازی دیپلماتیک را در مجاری رسمی و با وزانت حقوقی به پیش میبرد.
واقعیاتی که به کابوس ترامپ بدل شده
پشتوانه تحرکات دیپلماتیک ایران، واقعیاتی است که در صحنه عملیاتی خلیجفارس، دریای عمان و تنگه هرمز جریان دارد. واشنگتن در تلاش است تا با خلق روایتی مجازی از کنترل آبراهها، اثرات تنش بر اقتصاد جهانی را کمرنگ جلوه دهد، چنانکه دونالد ترامپ ادعا کرد ارتش امریکا عبور بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت را از تنگه هرمز تسهیل کرده است. اما این ادعا بلافاصله با آمارهای میدانی و شاخصهای اقتصادی به چالش کشیده شد. همان طور که شبکه الجزیره گزارش داد، تداوم تثبیت قیمت هر گالن گازوییل در محدوده بحرانی ۵ دلار در امریکا، آشکارترین نشانه از شکست سیاستهای تضمین امنیت انرژی توسط ناوگان نظامی غرب است. روی زمین، ابتکار عمل امنیتی در دست نیروهای مسلح ایران قرار دارد. توقیف دومین زیرسطحی پیشرفته بدون سرنشین ارتش امریکا از نوع امکا-18 توسط نیروی دریایی سپاه، پیام روشنی از اشراف فنی و اطلاعاتی ایران بر اعماق آبهای استراتژیک منطقه مخابره کرد. علاوه بر آن، اصابت موشک کروز به یک شناور امریکایی در تنگه که به گزارش منابع امریکایی منجر به جراحت و آسیب تروماتیک مغزی 8 تفنگدار شده، در کنار توقیف و هدف قرار گرفتن ۱۹ فروند کشتی تجاری که ضوابط تردد قانونی را نقض کرده بودند، نشان داد که هرگونه تلاش یکجانبه برای بازگشایی نظامی این گذرگاه بدون توافق جامع، هزینههای غیرقابل جبرانی در پی دارد. اظهارات فرماندهان ارشد نظامی ایران نیز مؤید آمادگی دفاعی کامل کشور در برابر ماجراجوییهای واشنگتن است. امیر دریادار سیاری، معاون هماهنگکننده ارتش با ترسیم دقیق حوزه ماموریتی نیروهای مسلح تاکید کرد که خلیج فارس و تنگه هرمز در کنترل سپاه و دریای عمان و شمال اقیانوس هند در تسلط کامل نیروی دریایی ارتش قرار دارد. همزمان، سردار سرلشکر یحیی رحیمصفوی با هشدار نسبت به عواقب گشودن جبهههای تازه خاطرنشان ساخت که «مدیریت هوشمند تنگه هرمز و پیوند خوردن آن با تحولات بابالمندب، معادلات کلی جنگ را بازتعریف خواهد کرد.» این واقعیات عملیاتی همان اهرمی است که فرستادگان ترامپ را ناگزیر به ادامه گفتوگو در نیویورک ساخته است.
پیگیری حقوقی و دیپلماسی چندلایه
این دیپلماسی چندلایه و اقتدار میدانی حاکی از آن است که ایران میز گفتوگو را بر اساس موضع ضعف ترک نکرده، بلکه در عین پاسخگویی به تجاوزات احتمالی، در پی بستن منافذی است که ایالات متحده از طریق آن بتواند تنش را به یک جنگ منطقهای فراگیر بدل سازد. تهران تاکید دارد که ثبات در آبراهههای حیاتی تنها از مسیر حل ریشهای بحران، رفع موانع تجاری ایران و پایان دادن به سیاستهای مداخلهجویانه امریکا محقق میشود. برآیند تحولات نیویورک نشان میدهد که ادعاهای برخی رسانههای غربی نظیر سیبیاس مبنی بر لغو کامل مذاکرات، بازتابی از کشمکشهای حزبی و اضطراب رسانهای درون امریکا بوده و چندان با دادههای عینی تطابق ندارد. همانگونه که رویترز به نقل از منابع مطلع تایید کرده است، متون اصلاح شده همچنان میان دوحه، تهران و واشنگتن در رفتوآمد هستند و میانجیهای قطری دستورکار فشردهای برای رایزنی جداگانه با عراقچی و ویتکاف دارند. ترامپ نمیتواند برای مدتی طولانی سیاست پارادوکسیکال «رد کردن در برابر رسانهها و پیگیری در پشتپرده» را ادامه بدهد. چرا که افزایش تورم ناشی از بحران سوخت و فرسایش نیروهای سنتکام در منطقه، ضربالاجلهای غیرقابل تمدیدی را بر کاخ سفید تحمیل کرده است. ایران با اعلام شرایط عادلانه برای احیای ثبات، نشان داده که دیپلماسی را نه برای فریب و اتلاف وقت، بلکه به عنوان ابزاری واقعی جهت مهار بحران دنبال میکند. اگر واشنگتن تمایل دارد از سرایت آتش به کل خاورمیانه جلوگیری کند، باید دست از رفتارهای نمایشی بردارد، واقعیتهای توازن قدرت در تنگه هرمز را بپذیرد و مطالبات مشروع تهران را به عنوان تنها راهکار بازگشت امنیت به شریانهای انرژی به رسمیت بشناسد.
