روزنامه سازندگی/متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
وزیرخارجه قطر پیشنهاد ایران را به آمریکا برد
ابوالفضل خدایی| شبکه خبری سی‌ان‌ان مدعی شده که ایران و آمریکا به‌طور محرمانه درباره توافقی حساس مذاکره می‌کنند؛ توافقی که هدف آن جلوگیری از بازگشت جنگ تمام‌عیار و فراهم کردن زمینه برای مذاکرات گسترده‌تر است. با این‌حال، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با غیرواقع‌بینانه خواندن خواسته‌های ایران مدعی شده که پیشرفتی در مذاکرات حاصل نشده است. تهران اما روایت متفاوتی دارد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به انتقادهای روبیو، طرح پیشنهادی ایران را «اوج حسن‌نیت» و «منطقی‌ترین» گزینه ممکن توصیف کرده است. براساس این پیشنهاد، اگر شروط ایران، از‌جمله پایان جنگ در تمام جبهه‌های منطقه، پذیرفته شود، تهران آمادگی دارد تنگه هرمز را ظرف ۴۸ ساعت بازگشایی کند.عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز با اشاره به تحولات سیاسی آمریکا و پیشنهاد تهران، توپ را به زمین کاخ سفید انداخته است. پیام او روشن است: اکنون واشنگتن باید میان پذیرش مطالبات ایران، از جمله پایان جنگ در همه جبهه‌ها، و انتخاب مسیر نظامی تصمیم بگیرد.
قطر؛ حلقه اتصال تهران و واشنگتن
در چنین شرایطی، سفر محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، به واشنگتن اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. او در آستانه دیدار با ترامپ در کاخ سفید قرار دارد؛ دیداری که می‌تواند به یکی از حلقه‌های مهم تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران تبدیل شود. ترامپ فعلاً تمایل خود را به ادامه مسیر مذاکره نشان داده است. رئیس‌جمهور آمریکا گفته اگر مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کند، احتمال صدور دستور ازسرگیری جنگ «بسیار بعید» خواهد بود. همین موضع، امیدها به نقش‌آفرینی بیشتر دوحه را تقویت کرده است. گمانه‌زنی‌ها نیز حاکی از آن است که وزیر امور خارجه قطر ممکن است حامل پیشنهادی تازه باشد که به طرفین برای انعطاف در مذاکرات فضای بیشتری بدهد.
نقطه شروع توافق؟
یکی از مهم‌ترین گره‌های مذاکرات، تعیین‌تکلیف تنگه هرمز و محاصره دریایی است. به‌نظر می‌رسد اگر تهران و واشنگتن بتوانند درباره بازگشایی این آبراه و رفع محدودیت‌های دریایی به تفاهم برسند، مسیر برای ورود به مذاکرات پیچیده‌تر درباره پرونده هسته‌ای هموارتر خواهد شد. چنین توافقی می‌تواند فرصتی برای بازسازی بخشی از اعتماد ازدست‌رفته میان دو طرف باشد؛ اعتمادی که در جریان جنگ و حملات نظامی به‌شدت آسیب دیده است. آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا، نیز در اظهارنظری تازه تأکید کرده که اگر قرار باشد اختلافات از مسیر دیپلماسی حل شود، واشنگتن احتمالاً ناچار خواهد بود امتیازاتی به ایران بدهد. او دیپلماسی را در شرایط کنونی بهترین مسیر برای پایان دادن به بحران می‌داند.
تحرکات ترکیه و عراق و چین
همزمان با تحرکات قطر، ترکیه نیز تلاش می‌کند جایگاه خود را در معادلات دیپلماتیک تقویت کند. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در تماس تلفنی با ترامپ نگرانی خود را از احتمال آغاز موج تازه‌ای از حملات به ایران ابراز کرده و پیشنهاد میانجی‌گری آنکارا را مطرح کرده است. اردوغان تأکید کرده است: «ما هرگونه موج جدیدی از حملات به ایران و کشاندن منطقه ما به بی‌ثباتی بیشتر را رد می‌کنیم». او همچنین گفته است ترکیه تمام تلاش خود را برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها به کار خواهد گرفت. در بغداد نیز تحرکات دیپلماتیک جریان دارد. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، روز شنبه به تهران سفر کرد و با مقام‌های ایرانی از‌جمله محمدباقر قالیباف، رئیس تیم مذاکره‌کننده دیدار داشت. گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که ترامپ از نخست‌وزیر عراق خواسته میان تهران و واشنگتن نقش میانجی را ایفا کند. چای جون، فرستاده ویژه چین در امور خاورمیانه نیز به تهران آمد و با علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار کرد. به نظر می‌رسد پکن نیز به‌طور جدی به‌دنبال کشاندن ایران و آمریکا به پای میز مذاکره است.
آیا ونس به تهران و واشنگتن نزدیک‌تر می‌شود؟
در کنار این تحولات، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، از میزبانی احتمالی آنکارا برای جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در هفته آینده خبر داده است. این گمانه‌زنی در صورت تحقق می‌تواند نشانه‌ای از تلاش برای احیای یک مسیر مذاکره در سطحی بالاتر باشد. ونس که هدایت مذاکرات محرمانه با ایران به او نسبت داده می‌شود، ممکن است در پی دستیابی به تفاهمی مشابه توافق مورد بحث در اسلام‌آباد، البته با تغییراتی تازه باشد. در مجموع طرف‌ها، در روند مذاکرات و جنگ با سختی‌هایی مواجه خواهند بود. امضای هرگونه توافق نباید به‌معنای عقب‌نشینی هر یک از طرف‌ها در داخل کشورها تعبیر شود. اتکا به جنگ علیه ایران نیز نمی‌تواند برای ترامپ کارساز باشد. ضمن آنکه فشارهای داخلی در آمریکا بر سر بالا رفتن قیمت بنزین و همچنین بلاتکلیفی پست نخست‌وزیری در اسرائیل، دست ترامپ و تیمش را برای حمله مجدد به ایران خواهد بست.
