روزنامه سازندگی/متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
سران کشورهای عربستان،عراق، پاکستان، ترکیه، قطر و چند کشور همسایه دیگر آشکار و پنهان اعلام کردند که مخالف حمله دوباره به ایران هستند. سازندگی به این موضوع پرداخته است
ابوالفضل خدایی| درحالی که دونالد ترامپ از آمادگی آمریکا برای از سرگیری حملات نظامی علیه ایران سخن می‌گوید، پایتخت‌های منطقه مسیر دیگری را دنبال می‌کنند. از ریاض و دوحه تا آنکارا، بغداد و اسلام‌آباد، تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره جنگ ادامه دارد؛ تلاشی که نشان می‌دهد، نگرانی از گسترش درگیری، دیگر محدود به تهران و واشنگتن نیست و بخش بزرگی از خاورمیانه را دربر گرفته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر که همزمان وزیر امور خارجه این کشور نیز هست در گفت‌وگویی تلفنی با خبرگزاری رویترز درباره احتمال پایان جنگ و آینده عملیات نظامی علیه ایران سخن گفت. او تأکید کرد که قطر خواهان راه‌حلی مسالمت‌آمیز است اما واشنگتن در صورت لزوم برای از سرگیری حملات آمادگی دارد. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که کشورهای منطقه هرکدام به دلایل متفاوت تلاش می‌کنند تا مانع بازگشت درگیری نظامی شوند. برای عربستان سعودی، بازگشت جنگ ایران و آمریکا تنها به‌معنای تشدید یک بحران امنیتی در همسایگی این کشور نیست. ریاض هنوز با پیامدهای جنگ ۴۰ روزه ایران و آمریکا، دست‌وپنجه نرم می‌کند و همزمان درگیر تنش‌های نظامی با حوثی‌های یمن است. حملات اخیر به تأسیسات انرژی و فرودگاه‌های عربستان، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی این کشور را بیش از گذشته آشکار کرده است.
در چنین شرایطی، تشدید جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران می‌تواند، تهدیدی جدی برای تأسیسات نفتی و انرژی عربستان ایجاد کند؛ زیرساخت‌هایی که ستون اصلی اقتصاد این کشور و برنامه‌های بلندپروازانه محمد بن‌سلمان برای آینده اقتصادی پادشاهی هستند. از همین‌رو ریاض تمایلی ندارد که بحران موجود به یک جنگ منطقه‌ای گسترده‌تر تبدیل شود و ترجیح می‌دهد، واشنگتن فرصت بیشتری به دیپلماسی بدهد. سفر خالد بن‌سلمان، وزیر دفاع عربستان، برای شرکت در نشست چهارجانبه اخیر تهران را نیز می‌توان در همین چارچوب ارزیابی کرد. حضور مقام ارشد دفاعی سعودی در چنین نشست‌هایی نشان‌دهنده اهمیت یافتن کانال‌های ارتباطی منطقه‌ای برای مهار تنش‌هاست. همزمان پاریس میزبان نشست وزرای خارجه کشورهای عضو گروه هفت با حضور عربستان، قطر و مصر بود. امنیت منطقه، جنگ ایران، پیامدهای آن برای اقتصاد جهانی، تضمین انتقال انرژی از تنگه هرمز و تحولات باب‌المندب ازجمله محورهای این نشست اعلام شد. طرح همزمان این موضوعات نشان می‌دهد که نگرانی از جنگ مستقیماً با امنیت انرژی و تجارت بین‌المللی گره خورده است.
قطر؛ میانجی در سایه تهدید جنگ
قطر نیز یکی از بازیگران اصلی تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از بازگشت جنگ است. دوحه که میزبان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه به‌شمار می‌رود، در سال‌های گذشته بارها تلاش کرده از طریق میانجی‌گری، تنش‌های میان تهران و واشنگتن را کاهش دهد. دوشنبه، محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، پشت درهای بسته با ترامپ دیدار کرد. وزارت امور خارجه قطر این ملاقات را مثبت توصیف کرد اما درباره پیشنهاد دو روزه یا جزئیات مذاکرات توضیحی نداد و اعلام کرد تا زمان روشن شدن چارچوب توافق از اظهارنظر در این زمینه خودداری خواهد کرد. به نوشته آکسیوس ترامپ به محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی گفته است که به مذاکرات با ایران فرصت خواهد داد. با این حال نگرانی دوحه از گسترش جنگ، موضوع تازه‌ای نیست. امیر قطر ماه گذشته در پیامی خطاب به شهروندان کشورش خواستار آمادگی برای بدترین سناریوهای ممکن شده بود. این هشدار نشان می‌دهد حتی کشورهایی که روابط نزدیکی با واشنگتن دارند از پیامدهای یک درگیری تازه در منطقه احساس امنیت نمی‌کنند.
ملاحظات امارات
امارات نیز در جنگ ۴۰ روزه متحمل آسیب زیادی شد. مدل اقتصادی و امنیتی امارات بر ثبات منطقه، امنیت کشتیرانی، تجارت بین‌المللی و جذب سرمایه خارجی استوار است؛ عناصری که در شرایط جنگی به‌شدت آسیب‌پذیر می‌شوند. اگرچه مقام‌های امارات ممکن است از نظر سیاسی و امنیتی با برخی سیاست‌های آمریکا در قبال ایران همسو باشند اما از وقوع یک جنگ گسترده و طولانی استقبال نمی‌کنند. وضعیت تنگه هرمز و اینکه امارات خود به هدف نظامی مشروع تبدیل می‌شود، سبب خواهد شد تا از جنگ واهمه داشته باشد. با وجود اختلافات سیاسی و امنیتی از نظر اقتصادی، تهران و ابوظبی به یکدیگر پیوند خورده‌اند. طبق گزارش‌ها پس از جنگ ۴۰ روزه محمد بن زاید، رئیس امارات، به‌دنبال تنش‌زدایی و آشتی با تهران بوده است.
ترکیه؛ نگرانی از سرایت بحران به مرزها
در شمال منطقه، ترکیه نیز دلایل متعددی برای مخالفت با گسترش جنگ دارد. آنکارا به‌عنوان عضو ناتو و همسایه ایران از بازگشت درگیری نظامی متضرر خواهد شد. بحران اقتصادی و انرژی، احتمال شکل‌گیری موج تازه پناهجویان، مسئله کردها و نگرانی از بی‌ثباتی یا تجزیه ایران، بخشی از دغدغه‌های امنیتی و سیاسی ترکیه است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، اخیراً در گفت‌وگویی تلفنی با ترامپ، آمادگی کشورش برای میانجی‌گری را اعلام کرد. او همچنین با ابراز نگرانی از تحولات منطقه گفت: «متأسفانه بار دیگر شاهد چرخشی منفی هستیم. ما تمام تلاش خود را برای جلوگیری از این وضعیت به کار می‌گیریم». برای آنکارا، مسئله تنها پیامدهای اقتصادی جنگ نیست. گسترش درگیری می‌تواند، معادلات امنیتی مرزهای جنوبی و شرقی ترکیه را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. به همین دلیل اردوغان تلاش می‌کند، ترکیه را در جایگاه یکی از کانال‌های فعال میانجی‌گری قرار دهد.
عراق پل مهم ایران و آمریکا
در بغداد نیز نگرانی از وقوع جنگ تازه با تحولات داخلی و موقعیت حساس ژئوپلیتیکی عراق پیوند خورده است. فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، روز سه‌شنبه اعلام کرد سفر محرمانه علی الزیدی، نخست‌وزیر این کشور، به ایران با هدف نزدیک کردن دیدگاه‌های تهران و واشنگتن و کاهش تنش‌ها انجام شده است. او همچنین بر اهمیت نقش میانجی‌گرانه بغداد تأکید کرد. عراق به دلیل روابط نزدیک با ایران، حضور گروه‌های مقاومت و پیوندهای امنیتی و اقتصادی با آمریکا در صورت وقوع جنگ تازه می‌تواند به یکی از کانون‌های اصلی تنش تبدیل شود. از این منظر جلوگیری از درگیری برای دولت عراق نه‌فقط یک اولویت دیپلماتیک بلکه ضرورتی امنیتی و داخلی است.
تجربه مهم پاکستان
پاکستان نیز همچنان یکی از کانال‌های مهم ارتباطی میان ایران و آمریکا محسوب می‌شود. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که در ۲۸ خرداد میان رؤسای‌جمهوری ایران و آمریکا به امضا رسید یکی از نتایج تلاش‌های دیپلماتیک این کشور بود. هرچند این تفاهم بعداً فروپاشید، اسلام‌آباد تلاش‌های خود را برای انتقال پیام میان دو طرف متوقف نکرد. از شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان تا عاصم منیر فرمانده ارتش، سیدمحسن نقوی وزیر کشور و اسحاق دار وزیر امور خارجه، مجموعه‌ای از مقام‌های سیاسی و نظامی پاکستان در مسیر کاهش تنش‌ها فعال بوده‌اند. برای اسلام‌آباد نیز وقوع جنگ تازه می‌تواند، پیامدهای امنیتی و اقتصادی سنگینی داشته باشد. کشورهای دیگر ازجمله کویت و بحرین نیز از این قاعده مستثنی نیستند.
ایران؛ حلقه اصلی امنیت منطقه
مجموع این تحرکات نشان می‌دهد که جنگ ۴۰ روزه ایران و آمریکا پیوند عمیق امنیت کشورهای منطقه را آشکار کرده است. حمله به زیرساخت‌های انرژی، اختلال در مسیرهای انتقال نفت و گاز، تهدید تجارت دریایی و احتمال گسترش درگیری به کشورهای همسایه همگی ثابت کرده‌اند که هیچ‌یک از بازیگران منطقه‌ای نمی‌توانند، خود را از پیامدهای جنگ مصون بدانند. در همین چارچوب محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اخیراً درباره نگرانی کشورهای منطقه از تحولات امنیتی سخن گفته و به نقل از وزیر دفاع عربستان اعلام کرده که اسرائیل پس از ایران به سراغ ترکیه و عربستان خواهد رفت. این اظهارات بازتاب‌دهنده یکی از نگرانی‌های مطرح در میان برخی کشورهای منطقه درباره پیامدهای گسترش قدرت نظامی اسرائیل است؛ نگرانی‌ای که می‌تواند، زمینه‌ساز همکاری بیشتر کشورهای منطقه برای مدیریت بحران شود.
