شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
عبدالرحمن فتح الهی| گزارش ۱۳صفحه‌ای روز جمعه رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به شورای حکام و شورای امنیت سازمان ملل، صرفا یک گزارش فنی درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران نیست.
این گزارش در شرایطی منتشر شده که مناسبات تهران و واشینگتن در فضای جنگی قرار دارد، تهدیدهای نظامی آمریکا همچنان ادامه دارد و دونالد ترامپ می‌کوشد تعیین‌تکلیف پرونده هسته‌ای ایران را به یکی از پیش‌شرط‌های اصلی هرگونه توافق یا پایان درگیری تبدیل کند. از این منظر، گزارش جدید آژانس را می‌توان واجد کارکردی فراتر از یک ارزیابی نظارتی و حامل یک پیام سیاسی و امنیتی دانست؛ پیامی که ممکن است به «کد جنگی» آژانس علیه ایران تعبیر شود.
اهمیت این گزارش بهویژه از آن رو است که مخاطب آن فقط «شورای حکام» نیست و ارسال آن به «شورای امنیت» سازمان ملل، به این سند ابعادی متفاوت و حساس‌تر می‌بخشد. چکیده محوری گزارش گروسی نیز بر یک مسئله متمرکز است: «آژانس به دلیل فقدان اطلاعات و دسترسی، قادر به تأیید وضعیت فعلی ذخایر اورانیوم، فعالیت‌های غنی‌سازی و عدم انحراف مواد هسته‌ای ایران نیست». همین ناتوانی در راستی‌آزمایی، در فضای تقابل نظامی و مذاکراتی کنونی، می‌تواند به دستاویزی برای تشدید فشارهای بین‌المللی تبدیل شود. بهویژه آنکه واشینگتن با گره‌زدن هرگونه توافق به مطالبات حداکثری هسته‌ای، به دنبال کسب امتیازهایی فراتر از ترتیبات پیشین است؛ بنابراین، مسئله فقط محتوای فنی گزارش نیست، بلکه زمان انتشار، مخاطبان آن و امکان بهره‌برداری سیاسی و امنیتی از مفاد آن نیز اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
گزارش گروسی؛ از پرونده فنی تا دستور کار شورای امنیت
رافائل گروسی در گزارش شماره GOV/2026/63 مورخ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۲ آبان)، تصویری از وضعیت نظارتی آژانس در ایران ارائه کرده که محور اصلی آن ناتوانی این نهاد در راستی‌آزمایی وضعیت کنونی مواد و فعالیت‌های هسته‌ای ایران است. اهمیت این گزارش در آن است که علاوه بر شورای حکام، برای شورای امنیت نیز ارسال شده و از این رو، موضوع محدودیت دسترسی بازرسان و فقدان اطلاعات درباره ذخایر اورانیوم ایران را به سطحی فراتر از یک اختلاف فنی میان تهران و آژانس منتقل می‌کند. براساس گزارش‌های رویترز، آسوشیتدپرس و خبرگزاری فرانسه از محتوای سند محرمانه، آژانس اعلام کرده است از زمان حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران در ژوئن ۲۰۲۵، امکان دسترسی به مراکز آسیب‌دیده را نداشته و در نتیجه نمی‌تواند میزان، ترکیب و محل نگهداری ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران را مشخص کند. همچنین آژانس قادر نیست توقف فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی یا عدم انحراف مواد هسته‌ای اعلام‌شده ایران را تأیید کند. در این میان، تأسیسات غنی‌سازی سوخت اصفهان، موسوم به IFEP، به یکی از محورهای اصلی نگرانی گروسی تبدیل شده است. آژانس مدعی است با وجود آنکه ایران سال گذشته از ایجاد این مرکز خبر داده، هنوز از محل دقیق آن، وضعیت اجرای پادمان‌ها و احتمال وجود مواد هسته‌ای در آن اطلاعی ندارد. به همین دلیل، گروسی خواستار ازسرگیری فوری فعالیت‌های راستی‌آزمایی شده و بازگشت بازرسان را برای عادی‌سازی اجرای پادمان‌ها ضروری دانسته است.
اصفهان و ذخایر اورانیوم؛ نقطه ثقل اختلاف تهران و آژانس
اما اهمیت گزارش جدید فقط در طرح ادعاهای نظارتی خلاصه نمی‌شود. مسئله اصلی آن است که آژانس اکنون از فقدان اطلاعات درباره ذخایر اورانیوم ایران سخن می‌گوید؛ موضوعی که در شرایط جنگی و هم‌زمان با افزایش فشارهای آمریکا بر تهران، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین محورهای مناقشه در شورای حکام و شورای امنیت تبدیل شود. گروسی در عین حال اذعان کرده است حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران شرایطی بی‌سابقه ایجاد کرده است. با این حال، در روایت گزارش، پیامد اصلی این وضعیت نه مسئولیت حمله‌کنندگان و ضرورت رسیدگی به تبعات تجاوز نظامی، بلکه فقدان دسترسی و ضرورت بازگشت بازرسان برجسته شده است. این رویکرد از نگاه تهران، نادیده‌گرفتن ریشه‌های شکل‌گیری وضعیت کنونی است.
ایران نیز در پاسخ به درخواست‌های آژانس تأکید کرده تهدیدهای مداوم و صریح دونالد ترامپ علیه تأسیسات هسته‌ای کشور، شرایط لازم برای ازسرگیری بازرسی‌ها را از بین برده است. تهران همچنین معتقد است هیچ پروتکل مشخصی برای بازرسی از تأسیسات آسیب‌دیده در شرایط پس از حمله وجود ندارد و نمی‌توان بدون توجه به ملاحظات امنیتی، اجرای عادی پادمان‌ها را مطالبه کرد.
تهران در برابر گزارش گروسی؛ مسئولیت وضعیت کنونی با کیست؟
در واکنش به این گزارش، نمایندگی جمهوری اسلامی ایران نزد سازمان‌های بین‌المللی در وین، مبنای حقوقی و فنی قطع‌نامه‌های پیشین شورای حکام علیه ایران را زیر سؤال برده و تأکید کرده است آمریکا می‌تواند تجاوز نظامی را از قطع‌نامه‌های جانب‌دارانه حذف کند، اما نمی‌تواند پیامدهای آن را از واقعیت پاک کند. نمایندگی ایران با اشاره به اذعان خود گروسی درباره بی‌سابقه‌بودن شرایط ناشی از حملات به تأسیسات هسته‌ای، تصریح کرده است بازگشت به اجرای عادی پادمان‌ها مستلزم برطرف‌شدن عواملی است که وضعیت غیرعادی کنونی را ایجاد کرده‌اند. از نگاه تهران، شورای حکام باید به‌جای تمرکز یک‌جانبه بر محدودیت دسترسی، به ریشه‌های این وضعیت و مسئولیت کشورهایی بپردازد که تأسیسات تحت پادمان را هدف حمله قرار داده‌اند. در همین حال، شبکه تلویزیونی المیادین سندی از مکاتبات ردوبدل‌شده میان جمهوری اسلامی ایران و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، منتشر کرده که پیش‌تر در اختیار کشورهای عضو این نهاد قرار گرفته است. این اسناد، جزئیات موضع تهران درباره ازسرگیری بازرسی‌ها از تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات آمریکا و اسرائیل را روشن می‌کند. براساس محتوای منتشرشده، ایران تأکید کرده است ورود بازرسان به این مراکز بدون درنظرگرفتن ملاحظات امنیتی و شرایط ناشی از حملات نظامی امکان‌پذیر نیست. نکته قابل توجه در این مکاتبات، واکنش گروسی به موضع ایران است؛ به‌گونه‌ای که مدیر کل آژانس، اعلام تهران مبنی بر تعلیق‌نکردن اجرای توافق پادمان ذیل معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) را اقدامی مهم ارزیابی کرده است. همچنین ایران در پیام‌های خود تصریح کرده تهدیدهای مستمر دونالد ترامپ علیه تأسیسات هسته‌ای کشور، بستر لازم برای اجرای اقدامات پادمانی را مختل کرده است. با این حال، تهران بر پایبندی خود به تعهدات پادمانی و آمادگی برای ازسرگیری همکاری‌ها و بازرسی‌ها، به محض فراهم‌شدن شرایط واقعی و تضمین ملاحظات امنیتی، تأکید کرده است.
هم‌صدایی واشینگتن و اروپا؛ مطالبات هسته‌ای در پوشش نگرانی‌های امنیتی
در سوی دیگر، مواضع اخیر مقامات آمریکایی و اروپایی نشان می‌دهد که گزارش جدید آژانس در خلأ سیاسی منتشر نشده است. پیش‌تر دونالد ترامپ مدعی شده که ایران بدون موافقت آمریکا نمی‌تواند در زمینه برنامه هسته‌ای خود اقدامی انجام دهد و اجازه دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای را نخواهد داد. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا نیز با تکرار همین ادعا، مسئولیت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را متوجه خود و رئیس‌جمهور آمریکا دانسته است.
در اروپا نیز یوهان واده‌فول، وزیر خارجه آلمان، خواستار کنارگذاشتن دائمی برنامه غنی‌سازی اورانیوم ایران شده و مدعی شده است تهران عامل اصلی تنش‌های منطقه‌ای است. این مواضع در حالی مطرح می‌شود که گروسی پیش‌تر اذعان کرده ایران در حال حاضر سلاح هسته‌ای در اختیار ندارد. هم‌زمانی این اظهارات با ارسال گزارش جدید آژانس به شورای امنیت اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا موضوعی که در گزارش به‌عنوان ناتوانی در راستی‌آزمایی مطرح شده، می‌تواند در فضای سیاسی حاکم به مطالبه توقف یا محدودسازی گسترده‌تر برنامه هسته‌ای ایران تبدیل شود. به بیان دیگر، فاصله میان یک نگرانی نظارتی و یک مطالبه سیاسی حداکثری ممکن است در این مقطع به‌شدت کاهش یابد.
پیام تهران از حفظ ذخایر تا تغییر محاسبات هسته‌ای
در چنین شرایطی، اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره باقی‌ماندن مواد غنی‌شده در داخل ایران و استفاده از آنها برای طراحی و ساخت پیشران هسته‌ای کشتی‌ها و زیردریایی‌ها، اهمیت راهبردی پیدا می‌کند. رضایی تأکید کرده است که حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده از ایران خارج نخواهد شد و تهران به طرف روسی نیز اطلاع داده که این مواد در داخل کشور باقی می‌ماند. این اظهارات در کنار تأکید بر استفاده از اورانیوم غنی‌شده برای پیشران‌های دریایی، می‌تواند حامل پیامی فراتر از تکرار موضع سنتی ایران درباره حفظ ذخایر هسته‌ای باشد.
در واقع، چنین موضعی این احتمال را مطرح می‌کند که تهران در حال بازنگری در برخی گزینه‌هایی باشد که پیش‌تر در چارچوب مذاکرات هسته‌ای مطرح شده بودند؛ از جمله پیشنهادهایی درباره رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم. با این حال، هنوز شواهدی مبنی بر ورود عملی ایران به ساخت پیشران هسته‌ای وجود ندارد و نمی‌توان اظهارات رضایی را به معنای تصمیم قطعی برای اجرای چنین پروژه‌ای دانست. در کنار این موضوع، هشدار رضایی درباره پاسخ به حملات احتمالی جدید آمریکا و تأکید بر لزوم پایان درگیری‌ها در تمامی جبهه‌های غرب آسیا، نشان می‌دهد پرونده هسته‌ای در محاسبات امنیتی تهران از تحولات میدانی منطقه جدا نیست.
گزارش فنی یا مقدمه فشارهای تازه؟
از بین خطوط معادلات تازه پیرامون پرونده هسته‌ای باید به چند سؤال کلیدی پاسخ داد؛ نخست آنکه، چرا گزارش به شورای امنیت فرستاده می‌شود؟ براساس اساسنامه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بهویژه مواد III.B.4 و XII.C، در شرایطی که موضوعی در حوزه صلاحیت شورای امنیت قرار بگیرد یا شورای حکام عدم پایبندی یک کشور به تعهدات پادمانی را احراز کند، سازوکار گزارش‌دهی به شورای امنیت فعال می‌شود. دلیل اصلی این سازوکار آن است که شورای امنیت، برخلاف شورای حکام آژانس، مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را بر عهده دارد و در صورت تشخیص ضرورت، می‌تواند درباره یک پرونده تصمیمات سیاسی و حقوقی اتخاذ کند.
حال باید پرسید که چرا این موضوع درباره ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؟ نکته مهم این است که در سپتامبر ۲۰۲۶، شورای حکام آژانس قطع‌نامه‌ای تصویب کرد که از گروسی خواست گزارش‌های مربوط به ایران و قطع‌نامه‌های پیشین را به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل منتقل کند. این قطع‌نامه در ۹ سپتامبر با ۲۳ رأی موافق، ۳ رأی مخالف و ۸ رأی ممتنع تصویب شد. گروسی نیز در ۱۱ سپتامبر اسناد مربوطه را ارسال کرد. این نخستین‌بار از سال ۲۰۰۶ بود که شورای حکام چنین اقدامی درباره ایران انجام می‌داد. بنابراین، گزارش ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ را باید در امتداد همین روند و مأموریت گزارش‌دهی بررسی کرد.
ولی اینکه ارسال گزارش چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد، باید آن را در سه پیامد مهم جست‌وجو کرد؛ نخست، ارتقای سطح پرونده هسته‌ای ایران است؛ به این معنا که موضوع از سطح اختلافات نظارتی میان ایران و آژانس فراتر می‌رود و در دستور کار نهادی قرار می‌گیرد که مسئولیت حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را دارد. دوم، افزایش ظرفیت فشار سیاسی و دیپلماتیک است؛ به‌گونه‌ای که آمریکا و متحدان اروپایی می‌توانند با استناد به گزارش‌های گروسی، خواستار بررسی بیشتر پرونده ایران، صدور موضع‌گیری یا اتخاذ اقدامات جدید شوند. سوم، ایجاد زمینه برای اقدامات احتمالی بعدی است؛ زیرا شورای امنیت در صورت فراهم‌بودن شرایط سیاسی و حقوقی می‌تواند قطع‌نامه صادر کند یا اقدامات دیگری را بررسی کند. البته ارسال گزارش به‌خودی‌خود به معنای صدور قطع‌نامه، اعمال تحریم یا صدور مجوز اقدام نظامی نیست. اختلاف نظر اعضا، بهویژه مواضع روسیه و چین نیز در این مسیر تعیین‌کننده است.
به نظر می‌رسد اهمیت سیاسی این اقدام را باید در سه تحول هم‌زمان تحلیل و تبیین کرد؛ اول، آمریکا به دنبال گره‌زدن هرگونه توافق با ایران به مطالبات هسته‌ای خود است؛ دوم، آژانس اعلام می‌کند که به دلیل فقدان دسترسی و اطلاعات، قادر به راستی‌آزمایی وضعیت ذخایر اورانیوم و فعالیت‌های غنی‌سازی ایران نیست؛ و سوم، ایران نیز تأکید می‌کند که شرایط امنیتی ناشی از حملات نظامی و تهدیدهای مستمر آمریکا، امکان بازگشت عادی بازرسان به تأسیسات آسیب‌دیده را فراهم نمی‌کند. این هم‌زمانی می‌تواند به واشینگتن امکان دهد از گزارش آژانس به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات و معادلات امنیتی استفاده کند؛ هرچند این مسئله به معنای اثبات ادعاهای آمریکا یا تأیید انحراف مواد هسته‌ای ایران نیست.
اکنون مجموعه این تحولات، گزارش گروسی را به سندی با اهمیت فراتر از یک ارزیابی دوره‌ای تبدیل کرده است. ارسال گزارش به شورای امنیت، در کنار شورای حکام، آن هم در شرایطی که آمریکا بر مطالبات حداکثری هسته‌ای پافشاری می‌کند و فضای نظامی میان دو کشور همچنان ملتهب است، می‌تواند زمینه سیاسی و حقوقی لازم برای افزایش فشار بر ایران را فراهم کند. نکته تعیین‌کننده این است که آژانس از یک سو ناتوانی خود در راستی‌آزمایی را اعلام می‌کند و از سوی دیگر، مسئولیت و پیامدهای حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران و ملاحظات امنیتی ناشی از آن را به محور اصلی گزارش تبدیل نمی‌کند. همین جابه‌جایی کانون توجه می‌تواند به سود رویکرد واشینگتن تمام شود؛ رویکردی که می‌کوشد مسئله هسته‌ای ایران را نه صرفا در چارچوب تعهدات پادمانی، بلکه به‌عنوان اهرمی برای تحمیل محدودیت‌های بیشتر در مذاکرات و معادلات پساجنگ به کار بگیرد. از این منظر، پرسش اصلی دیگر صرفا این نیست که آژانس چه اطلاعاتی درباره ذخایر اورانیوم ایران در اختیار ندارد؛ بلکه این است که گزارش جدید چگونه در شورای حکام و بهویژه شورای امنیت مورد استفاده قرار خواهد گرفت و آیا قرار است به ابزاری برای حل اختلافات نظارتی تبدیل شود یا مقدمه‌ای برای تشدید فشارهای سیاسی و امنیتی علیه تهران باشد؟!
