اثرات جام جهانی فوتبال بر اقتصاد برزیل

اقتصاد ايراني/ مطلبي که مي خوانيد از سري مطالب سايت اقتصاد ايراني است و انتشار آن الزاما به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست. اثرات برگزاري رويدادهاي بين المللي در هر کشوري مي تواند از جنبه هاي مختلفي مورد بررسي قرار گيرد. از نظر سياسي چنين رويدادهايي باعث افزايش اعتبار و شهرت آن کشور در سطح جهاني مي شود. از نظر اقتصادي نيز اين رويدادها علاوه بر اينکه باعث معرفي شدن پتانسيل ها و ظرفيت هاي اقتصاد کشور مي شوند، از نظر جلب جهانگردان خارجي و شرکت کنندگان در اين رويدادها، انجام سرمايه گذاري براي اجراي پروژه هاي مرتبط و ايجاد اشتغال اثرات مثبتي در پي دارد. از نظر اجتماعي نيز برگزاري موفق چنين رويدادهايي مي تواند اثرات خاص خود را بر جامعه داشته باشد. برزيل در سال هاي اخير موفق شده است، ميزباني چندين رويداد مهم بين المللي باشد که علاوه بر اثرات اقتصادي آن، براي وجهه و اعتبار اين کشور اهميت بسيار داشته است. در اين خصوص مي توان به برگزاري اجلاس ريو + 20 در سال 2012 (20 سال پس از برگزاري اجلاس سران زمين که در سال 1992 در همين کشور برگزار شد) که بيش از 60 هزار نفر از کشورهاي مختلف براي شرکت در اين رويداد به برزيل سفر نمودند؛ سومين سمينار بين المللي کار کودک 2013 در سال ؛ جام کنفدراسيون هاي فوتبال در سال 2013؛ سمينار جهاني حکمراني اينترنت در سال 2014 و اخيرا نيز جام جهاني فوتبال 2014 اشاره نمود. بازي هاي المپيک تابستاني 2016 نيز قرار است در شهر ريو دو ژانيروي برزيل برگزار گردد. با اين وجود بدون شک از نظر ميزان اهميت و اثرات سياسي، اقتصادي و اجتماعي، برگزاري جام جهاني فوتبال به عنوان بزرگ ترين رويداد ورزشي جهان، بيش از همه شايان توجه است چرا که طبق برآوردها نيمي از مردم کره زمين جام جهاني 2010 را ديده بودند و در سال جاري نيز علاوه بر صدها ميليون بيننده مستقيم، پيش بيني شده است که 7/3 ميليون گردشگر داخلي و خارجي را به خود جلب نمايد. البته اين رويدادها مستلزم تمهيدات و اقداماتي از سوي کشور ميزبان براي فراهم نمودن زيرساخت ها و پيش زمينه هاي مورد نياز از نظر محل برگزاري، امنيت، حمل و نقل، اقامت و غيره است. ضرورت انجام اين تمهيدات و اقدامات است که در نظر گرفتن توازن هزينه- فايده براي چنين رويدادهايي را با اهميت مي نمايد. به همين دليل بود که در طي يک سال گذشته، مباحث بسياري در داخل و خارج از برزيل در مورد فايده مند بودن و توازن سود و زيان جام جهاني براي اين کشور مطرح شده است. هزينه ها و سرماهي گذاري هاي دولت برزيل براي برگزاري جام جهاني از جمله ساخت و يا بازسازي ورزشگاه هاي ورزشي از دلايل اصلي تظاهرات بي سابقه در چند دهه اخير برزيل در طي يک سال گذشته بوده است. تظاهر کنندگان معتقدند دولت به جاي انجام هزينه هاي گزاف براي برگزاري جام جهاني و ساخت ورزشگاه بايد به ارتقاي وضعيت بهداشت، آموزش و زير ساخت ها اولويت دهد. در مقابل نيز دولت برزيل از بازگشت سرمايه گذاري انجام شده و مزاياي بسيار جام جهاني فوتبال براي اقتصاد و جامعه برزيل دفاع نموده است. سوالات به همين دليل سوالاتي که در همين رابطه مطرح مي شوند و در اين نوشتار تلاش خواهيم نمود به آنها پاسخ دهيم اين است که ميزان سرمايه گذاري هاي دولت برزيل براي برگزاري جام جهاني چقدر و در چه حوزه هايي بوده است؟ ميزان اثرگذاري جام جهاني بر اقتصاد برزيل تا چه حد است؟ استدلال موافقان و مخالفان جام جهاني در مورد اثرات اين رويداد بر برزيل چيست؟ توازن هزينه- فايده برگزاري چنين رويداد کلاني براي اين کشور به چه نحو است و يا به عبارتي آيا اين همه هزينه، ارزشش را دارد؟ آمار و ارقام اقتصادي مربوط به جام جهاني طبق آمار رسمي، دولت برزيل براي برگزاري جام جهاني فوتبال در اين کشور مبلغ 6/25 ميليارد رئال[1] (حدود 6/11 ميليارد دلار[2]) براي آماده سازي زيرساخت هاي مورد نياز (شامل حمل ونقل زميني، هوايي، بنادر، مخابرات و گردشگري) و ساخت يا بازسازي 12 استاديوم شهرهاي ميزبان جام جهاني سرمايه گذاري نموده است. حدود 84% از مبلغ فوق از محل منابع دولتي به صورت ارائه وام دراز مدت با بهره کم از بانک دولتي BNDS صورت گرفته است و 60% اين سرمايه گذاري ها در حوزه زيرساخت هاي حمل و نقل بوده است: 6/33% معادل حدود 9/3 ميليارد دلار سرمايه گذاري در حمل ونقل زميني، 5/25% معادل 3 ميليارد دلار در حمل و نقل هوايي، 6/2% بنادر و 4/1% مخابرات. دومين بخشي که بيشترين حجم اين سرمايه گذاري را جذب کرده است، ساخت و يا بازسازي استاديوم هاي 12 شهر ميزبان اين رقابت ها است که برابر با 7/27% (حدود 2/3 ميليارد دلار) است. طبق اين آمار، 3/7% از سرمايه گذاري فوق نيز براي ارتقاي امنيت عمومي و 8/0% براي گردشگري هزينه شده است.[3] مطالعه صورت گرفته در سال 2010 توسط موسسه تحقيقاتي Ernst & Young (به سفارش نهادهاي دولتي برزيل) برآورد کرده است که سرمايه گذاري ها و فعاليت هاي اقتصادي مربوط به جام جهاني در برزيل در دوره 2014-2010 با احتساب هزينه هاي مستقيم مربوط به جام جهاني مثل سرمايه گذاري و هزينه هاي اپراتوري و مخارج گردشگران و درآمد حاصله؛ توليد ملي کالا و خدمات؛ ماليات و اشتغال زايي مجموعا باعث 142 ميليارد رئال (حدود 65 ميليارد دلار) تحرک اقتصادي و جابه جايي مالي و ايجاد 6/3 ميليون شغل خواهد شد.[4] طبق اين تحقيق، بخش هايي که بيشترين بهره از جام جهاني را مي برند، صنايع ساخت وساز، غذا و نوشيدني، خدمات تجاري، انرژي، خدمات اطلاعاتي و گردشگري و اقامت خواهند برد.[5] همچنين طبق تحقيق صورت گرفته توسط آژانس گردشگري برزيل، امبراتور، در دوره يک ماهه برگزاري جام جهاني حدود 7/3 ميليون گردشگر (داخلي و خارجي) از شهرهاي ميزبان رقابت ها بازديد خواهند کرد و مبلغي 5/25 ميليارد رئال (حدود 6/11 ميليارد دلار) را هزينه خواهند کرد که از اين بين 5/18 ميليارد رئال (حدود 4/8 ميليارد دلار) از محل هزينه هاي گردشگران داخلي و 85/6 ميليارد رئال (حدود 1/3 ميليارد دلار ) سهم 600 هزار گردشگر خارجي است که پيش بيني شده است به برزيل سفر کنند. اين تعداد گردشگر اضافي که به دليل جام جهاني به برزيل سفر مي کنند، رقمي در حدود 2/0% از کسري حساب جاري[6] دولت را که در سال 2014 معادل 8/3 % توليد ناخالص داخلي اين کشور بوده است، جبران خواهند کرد. البته اين برآورد در صورتي است که ميزان ورود گردشگر و هزينه هاي آنها طبق تحقيق انجام شده صورت گيرد. طبق بررسي انجام شده توسط موسسه Moody’s [7] جام جهاني در دوره 10 ساله 2019-2010 باعث 4/0% افزايش در توليد ناخالص داخلي برزيل خواهد شد و تمامي هزينه هايي که دولت براي زيرساخت ها انجام داده است معادل 7/0% از برنامه هاي سرمايه گذاري هاي دولت در دوره 2014-2010 است. جام کنفدراسيون هاي فوتبال در سال 2013 مبلغ 7/20 ميليارد رئال (حدود 4/9 ميليارد دلار) اثرات اقتصادي در طي يک سال براي برزيل در پي داشته است و لذا بر همين مبنا برآورده شده است که جام جهاني نيز در سال 2014 به عنوان سال برگزاري اين رويداد، حدود 65 ميليارد رئال (5/29 ميليارد دلار) جابه جايي و تحرک اقتصادي در پي داشته باشد. نظرات موافقان و مخالفان در مورد اثرات جام جهاني بر برزيل به رغم آمار و ارقام فوق که اغلب نيز توسط دولت و يا منابع وابسته به دولت ارائه شده اند، برگزاري جام جهاني در برزيل بويژه در داخل اين کشور، موافقان و مخالفان بسياري داشته است و پاسخ به سوالات مطرح شده در مورد اثرات جام جهاني بر اقتصاد برزيل، بسيار متفاوت و متکثر بوده است.[8] موافقان برگزاري جام جهاني در برزيل معتقدند که اولا جام جهاني فوتبال در زمان بسيار مناسبي به برزيل آمده است که اقتصاد اين کشور در طي يک دهه گذشته رشد بسيار خوبي را تجربه نموده و جايگاه برزيل را تا سطح هفتمين اقتصاد بزرگ جهاني بالا برده است و در حال حاضر شديدا نيازمند سرمايه گذاري در زيرساخت هايي مثل فرودگاه، بنادر، حمل ونقل و غيره است و هرچه برزيل به دليل جام جهاني در اين زيرساخت ها سرمايه گذاري کند، براي اين کشور باقي مي ماند و اگر فرصت و فشار برگزاري جام جهاني نبود شايد اقدامات دولت به صورت همزمان و با اين سرعت انجام نمي شد. همچنين از نظر موافقان، جام جهاني باعث مرتبط شدن شرکت هاي برزيلي با همتايان خارجي خود که براي اجراي پروژه ها به اين کشور مي آيند، شده و انتقال فناوري و دانش را به همراه خواهد داشت. علاوه بر اين برگزاري اين رويداد باعث تلاش افراد و شرکت ها بويژه در بخش خدمات براي ارتقاي سطح دانش و بهره وري کارکنان خود همچون زبان آموزي، مديريت و برنامه ريزي و غيره و ارتباط با شرکت هاي خارجي همتا خواهد شد که اثرات دراز مدتي دارد و مي تواند باعث ارتقاي جايگاه اين کشور شود. از نظر اين افراد، جذب مستقيم صدها هزار گردشگر خارجي که براي تماشاي بازي هاي جام جهاني به برزيل مي آيند نيز اشتغال زايي، ورود ارز و تحرک در بخشهاي مختلف خدماتي را در پي دارد که براي اقتصاد برزيل بسيار مثبت است. از سوي ديگر، مخالفان برگزاري جام جهاني فوتبال در برزيل معتقدند اولا تمامي مزايايي که از برگزاري جام جهاني انتظار مي رود و از آن صحبت مي شود همچون ورود گردشگر، اشتغال زايي، افزايش توليد، حمل و نقل عمومي بهتر و غيره صرفا محدود به 12 شهر ميزبان جام جهاني خواهد بود و ديگر مناطق کشور از آن بي بهره خواهند بود. بسياري از مزايايي برآورد شده همچون اشتغال زايي مستقيم و غير مستقيم صرفا ارزيابي و گمانه زني است و ممکن است در عمل محقق نشوند. دوم اينکه بخش اعظم هزينه هاي صورت گرفته براي زيرساخت هاي جام جهاني توسط دولت فدرال يا دولت هاي محلي با پرداخت وام هاي دراز مدت با نرخ بهره پايين صورت گرفته است، و بهتر بود اين هزينه ها در ساخت بيماستان صورت گيرد تا استاديوم هاي ورزشي. از نظر منتقدان، اغلب در مورد مزاياي دراز مدت جام جهاني اغراق شده است. از نظر آنها آمار دولتي براي توجيه هزينه هاي گزاف است. شغلها موقتي است و اثرات اقتصادي کوتاه مدت است. اگر هزينه هاي انجام شده در استاديوم ها را در هر کجاي ديگر انجام مي شد هم شايد همين نتايج را در پي داشت. برزيل بايد اميدوار باشد که حداقل بتواند به اندازه هزينه هايش از اين بابت درآمد کسب کند.[9] از نظر اين افراد، هزينه هاي مربوط به جام جهاني عامل بخشي از تورم مخفي در سال هاي اخير بوده است. مخالفان معتقدند که برگزاري جام جهاني فوتبال براي فيفا (با پيش بيني سود حدودا 4 ميليارد دلاري[10])، شرکت هاي بزرگ اسپانسر، شرکت هاي درگير در جام جهاني و استاديوم ها و همچنين برخي شهرهاي دور افتاده ميزبان مثل کويابا (به دليل حضور توريست ها و سرمايه گذاري دولت)، برخي خرده فروشي ها مثل تلويزيون و صنايع نوشيدني، شرکت هاي ساخت و ساز سودمند است ولي براي مردم برخي از شهرهاي ميزبان سود چنداني نخواهد داشت و بعد از جام جهاني، نگه داري ورزشگاهها صرفا هزينه بر خواهد بود، همچنان که براي برخي از ديگر کشورهاي ميزبان جام جهاني اينچنين بوده است.[11]علاوه بر اين، برخي کارخانه ها و شرکت ها به دليل تعطيلي هاي ناشي از جام جهاني و کاهش ساعات کار، زيان خواهند ديد[12]. جمع بندي اکنون با توجه به آمار و ارقام ارائه شده فوق در خصوص هزينه هاي جام جهاني براي برزيل و منافع پيش بيني شده از اين محل، در جمع بندي نهايي اثرات جام جهاني براي برزيل نکات سه گانه زير قابل ذکر است: اين احتمال وجود دارد که آمار ارائه شده توسط دولت و گزارشات تهيه شده با سفارش نهادهاي دولتي براي اقناع عمومي و توجيه هزينه هاي کلان صورت گرفته، در برآورد اثرات مثبت مستقيم جام جهاني براي برزيل دست بالاتر را گرفته و اندکي اغراق شده باشد. ضمن اينکه هزينه تمام شده براي اجراي برخي پروژه هاي مرتبط با جام جهاني به دليل انحرافاتي در هزينه ها و سوء استفاده ممکن است بيشتر از حد معمول شده باشد و لذا هزينه هاي نهايي جام جهاني را براي اين کشور به نسبت افزايش داده است.[13] از سوي ديگر حداقل در حال حاضر مشخص نمي شود که برآوردهاي صورت گرفته در مورد بازگشت سرمايه گذاري ها و اثرات مستقيم آن بر اقتصاد برزيل محقق شده اند يا خير. احتمالا در طي سال آتي که آمار واقعي رشد توليد ناخالص داخلي در سطح ملي، منطقه اي و شهري مشخص مي شود، ميزان واقعي اين اثرات روشن خواهد شد. حتي بدون به چالش کشيدن آمار و ارقام ارائه شده و با فرض تحقق کامل آنها نيز اثرات مستقيم جام جهاني بر اقتصاد برزيل ناچيز است. به عنوان مثال حتي در صورت تحقق پيش بيني رسمي براي حضور 600 هزار توريست خارجي براي تماشاي مسابقات جام جهاني و درآمد حدود 2/3 ميليارد دلاري کشور از اين محل، اين رقم براي اقتصادي 4/2 تريليون دلاري برزيل رقم قابل توجهي نيست. تمامي سرمايه گذاري هاي انجام شده توسط دولت براي استاديوم ها و زيرساخت هاي جام جهاني در دوره چهار ساله 2014-2010 نيز فقط 7/0% (هفت دهم درصد) از کل سرمايه گذاري هاي برنامه ريزي شده دولت براي همين دوره است. لذا نبايد در مورد اثرات مستقيم جام جهاني بر اقتصاد برزيل اغراق نمود. برگزاري جام جهاني به رغم اثرات مستقيم کوتاه مدت و نه چندان قابل توجه براي اقتصاد اين کشور ولي اثرات مثبت دراز مدت و پايداري خواهد داشت. بسياري از مزياي حاصله نه مستقيما در زمان برگزاري جام جهاني بلکه در سال هاي آتي و به صورت غير مستقيم ايجاد خواهند شد. جام جهاني قبلي در افريقاي جنوبي تقريبا توسط نيمي از کل جمعيت جهان ديده شد و هر مسابقه به طور متوسط 188 ميليون بيننده داشته است. پيش بيني اين است که اين رقم در سال جاري بسيار بيشتر نيز باشد. لذا برگزاري جام جهاني و جلب توجهات جهاني از طريق پخش برنامه هاي گسترده تبليغاتي و معرفي برزيل در سطح جهان، فرصت بي نظيري است تا ظرفيت ها و پتانسيل هاي گردشگري، اقتصادي و سرمايه گذاري اين کشور در تمامي جهان معرفي شود. اين امر ضمن اينکه افزايش پايدار ورود گردشگران خارجي به برزيل را در سال جاري و سال هاي آتي در پي خواهد داشت، باعث جذب سرمايه گذاري بيشتر نيز مي شود. تجربه جام جهاني هاي قبل نيز اين موضوع را تاييد مي کند. ميزبان شدن هر کشوري براي چنين رويداد مهمي باعث افزايش اعتبار آن کشور در سطح جهاني است. ضمن اينکه برگزاري موفق رويدادي کلان در اين سطح در يک کشور در حال توسعه که طبيعتا مشکلات و محذورات خاص خود را از نظر برنامه ريزي و اجراي پروژه ها دارد، تجربه ذيقميتي از نظر مديريت جنبه هاي مختلف مربوط به مسائل امنيتي، لجستيک، اجرايي و غيره است که مي تواند باعث اعتماد به نفس دولت و جامعه شود. سخن پايان اينکه منافع جام جهاني براي برزيل نه صرفا مستقيم و هم اکنون بلکه بيشتر از نظر شهرت و اعتبار جهاني با ارائه تصويري خوب و مثبت و به اصطلاح "برند شدن" کشور در سطح جهان است که اثراتي بسيار ماندگارتر و طولاني تر خواهد داشت. [1] . برخي آمار غير رسمي اين رقم را تا 28 ميليارد رئال نيز اعلام کرده اند. [2] . با نرخ تبديل هر دلار برابر با 2/2 رئال [3] . Governo divulga gastos com a Copa do Mundo: 25,6 bilhões de reais, 13/05/2014, available at: http://placar.abril.com.br/materia/governo-divulga-gastos-com-a-copa-do-mundo-25-6-milhoes-de-reais# Accessed on 07 July 2014 and also: http://www.copa2014.gov.br/pt-br/noticia/tire-suas-duvidas-sobre-os-investimentos-do-pais-para-a-copa Accessed on 07 July 2014 [4] . به رغم اين تحليل خوش بينانه در مورد 6/3 ميليون اشتغال زايي جام جهاني براي برزيل، برخي اساتيد اقتصادي دانشگاه برزيل با اشاره به تحقيقات مستقل خود در اين خصوص معتقدند که جام جهاني حداکثر 158 هزار شغل ايجاد خواهد نمود و بسياري از شغل هاي ايجاد شده نيز موقتي است. [5] . Sustainable Brazil, Social and Economic Impacts of the 2014 World Cup, available at: http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Sustainable_Brazil_-_World_Cup/$FILE/copa_2014.pdf Accessed on 07 July 2014 [6] . current account deficit [7] . Moody's Investors Service [8]. در خصوص برخي از اين نظرات به منابع ذيل نگاه کنيد: World Cup will have little impact on Brazil, says Moody’s, By Joe Leahy in São Paulo, March 31, 2014 12:05 am, available at: http://www.ft.com/cms/s/0/770b70c8-b6b7-11e3-8695-00144feabdc0.html#axzz36fAt70lm, accessed on 05 July 2014. The World Cup's Boost To The Brazilian Economy Will Be Small And Short-Term, MYLES UDLAND, MAY 28, 2014, 9:28 AM, available at: http://www.businessinsider.com/world-cup-will-boost-brazils-gdp-but-the-impact-may-not-last-2014-5 accessed on 05 July 2014. World Cup won't lift Brazil's economy, Charles Riley, May 22, 2014, available at: http://money.cnn.com/2014/05/22/news/economy/world-cup-brazil/ accessed on 05 July 2014. What The World Cup Will Do To Brazil's Economy, 2014-01-07 available at: http://www.worldcrunch.com/opinion-analysis/what-the-world-cup-will-do-to-brazil-039-s-economy/economy-corruption-tourism-football-investment-spending-money-debt/c7s14631/#.U7jdTZRdUvg, accessed on 05 July 2014. Ruth Costas, O impacto econômico da Copa do Mundo vai decepcionar?, 12 de maio, 2014, available at: http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2014/05/140506_copa_economia_ru.shtml accessed on 07 July 2014 Moody's: 2014 FIFA World Cup to provide temporary lift for Brazil, 31 Mar 2014, available at: https://www.moodys.com/research/Moodys-2014-FIFA-World-Cup-to-provide-temporary-lift-for--PR_296043 accessed on 07 July 2014. Thiago de Araújo, Economia brasileira vai ganhar bem menos com a Copa do que o governo prometeu, apontam estudos, 28/05/2014, available at: http://www.brasilpost.com.br/2014/05/28/copa-economia-brasil_n_5401015.html accessed on 07 July 2014. [9] . http://www.businessinsider.com/world-cup-will-boost-brazils-gdp-but-the-impact-may-not-last-2014-5 [10] . http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-01/news/50245812_1_football-world-cup-the-brazilians-brazil-fifa [11] . What The World Cup Will Do To Brazil's Economy, 2014-01-07 available at: http://www.worldcrunch.com/opinion-analysis/what-the-world-cup-will-do-to-brazil-039-s-economy/economy-corruption-tourism-football-investment-spending-money-debt/c7s14631/#.U7jdTZRdUvg, accessed on 05 July 2014. [12] . در روزهاي برگزاري مسابفات تيم ملي فوتبال برزيل، تمامي ادارات دولتي براي نصف روز تعطيل هستند و حتي شرکتهاي خصوصي و فروشگاهها نيز ساعاتي قبل تا بعد از اين مسابفات تعطيل هتسند. [13] . برخي گزارشات و ادعاهاي منتقدان حاکي از اين است که ميزان هزينه هاي صورت گرفته از سوي دولت برزيل براي برگزاري جام جهاني به نسبت ميزبان هاي قبلي، به مراتب بيشتر است و مواردي از فساد مالي در ساخت و سازها وجود داشته است که نهايتا هزينه نهايي را بسيار بيشتر از برآوردهاي اوليه کرده است. به عنوان مثال هزينه ساخت استاديوم برازيليا از حدود 300 ميليون دلار پيش بيني اوليه نهايتا به بيش از 500 ميليون دلار رسيد.