درباره ملاحسین واعظ کاشفی

معرفي و پرداختن به نويسندگان والا مقام و دانشمندان در حقيقت ارج نهادن به دانش، فرهنگ، مليت و در يک کلام حفظ و نگهداشت هويت و موجوديت يک قوم و ملت است، در اين راستا و در نوشتار حاضر به گزيده‌اي از زندگي نامه و خدمات ملاحسين واعظ کاشفي نويسنده پرکار دوره تيموريان مي‌پردازيم.

زندگي‌نامه و تحصيلات

کمال‌الدين حسين بن علي سبزواري مشهور به حسين واعظ کاشفي در سبزوار ديده به جهان گشود. در خصوص تاريخ ولادت وي، مؤلفان و نويسندگان اين دوره سکوت اختيار کرده اند. اما با توجه به مطلبي که در بيشتر منابع آمده است، مي توان تاريخ ولادت وي را در حدود ۸۳۵ تا ۸۴۰ هجري در نظر گرفت. وي علوم ديني، رياضي و خوش‌نويسي را در زادگاه خود آموخت. سپس به عرفان روي آورد و به نيشابور و مشهد براي تکميل تحصيلات خود رفت و بعد از آن واعظ شد و شعر نيز مي‌گفت، مجالس وعظ و سخنراني‌هاي وي در آن دوره شهرت داشت و در واقع کاشفي به دليل اينکه به وعظ و نصيحت مردم مي‌پرداخت به واعظ مشهور شد و معاصران وي از جايگاه او نزد مردم و همچنين حاکمان وقت سخن گفته‌اند. در حقيقت کاشفي، در علوم مختلف از قبيل، تفسير، حديث، فن خطابه،  انشا، رياضيات، علوم غريبه، نجوم و… مهارت به سزايي را کسب کرده بود.

کاشفي که در دوره تيموريان به شهرت رسيد در ابتدا مورد حمايت سلطان حسين بايقرا و ديگر درباريان قرار ‌گرفت به‌ويژه از جانب علي‌شير نوايي، اديب و سياست‌مدار برجستهٔ عهد تيموريان که بسياري از آثار کاشفي نيز به او تقديم شده است. سلطان حسين، خانقاهي به نام دارالسياده در سر چهار سوق (بازار مرکزي) بلدهٔ هرات بنا کرد و کاشفي را به عنوان شيخ خانقاه برگماشت. کاشفي به‌طور مرتب در مراکز حساس حکومتي و فرهنگي هرات، به اقامهٔ وعظ مي‌پرداخت.

آثار و تاليفات

از مهم ترين آثار اين نويسنده پرکار مي توان به مقتل روضه الشهدا اشاره کرد، اين اثر ارزنده به دليل اهميت بالايي که داشت در دوران صفويه براي اجراي تعزيه و روضه‌خواني مورد استفاده قرار مي‌گرفت. اين کتاب شامل ۱۰ باب و يک خاتمه است و به اجمال، زندگي دوازده امام را دربردارد اما هدف اصلي نويسنده، پرداختن به مصائب امام حسين(ع) است. از ويژگي‌هايي که روضه الشهداء را ماندگار کرده، شيوايي بيان و قلم نويسنده است. البته اين کتاب با وجود شهرت فراوان، به‌دليل ضعف‌هاي محتوايي، مورد مخالفت عالمان و محققان قرار گرفت و اعتراضات جدي به آن وارد شد. از ديدگاه منتقدان، مهم‌ترين اشکال روضه الشهدا نگاه صوفيانه، نقل‌هاي نادرست و قصه‌گويي‌هاي کاشفي است. (۱)

علاوه بر اين کتاب که بدان اشاره شد، وي آثار بسيار زياد ديگري از خود برجاي گذاشته و در واقع وسعت اطلاعات و توانايي فراوان در تأليف و تصنيف، او را در شمار نويسندگان پرآوازه فارسي درآورده است. اين آثار در زمينه هاي مختلف از جمله: تفسير، فقه، حديث، سحر و جادو، رجال، تصوّف و عرفان و ادبيات و… بودند که حتي بعضي از آن ها شهرت و اهميت جهاني دارند. چاپ هاي مختلف از آثار وي در آسيا و اروپا دليلي بر اين ادّعا است، براي نمونه مي توان از "انوار سهيلي" نام برد که سال ها يکي از متون درسي در مدارس  هندوستان بود. اين کتاب در حوزه حکمت عملي است که به نام سلطان حسين ميرزا بايقرا و پسرش محسن ميرزا در ۴۰ باب، با عبارت هاي فارسي روان به نگارش در آمده است. در واقع ملاحسين، در اين کتاب با الگو برداري از اخلاق ناصري (خواجه نصير الدين طوسي) و اخلاق جلالي (جلال الدين دواني) به بيان آرا و نظريات سياسي خويش در قالب موعظه و نصيحت پرداخته است که نمونه هايي از اين سخنان گفته خواهد شد. از اخلاق محسني چاپ هاي متعدد سربي، سنگي، نسخ خطي فراوان موجود است و حتي در هندوستان و اروپا نيز چاپ هاي گوناگون از اين کتاب به عمل آمده و در ۸۵۱ ميلادي، آن را به انگليسي ترجمه و چاپ کرده اند.

 از ديگر آثار گرانسنگ اين نويسنده نامدار مي‌توان به اختيارات، اخلاق محسني، اسرار قاسمي، انوار سهيلي، بدايع الافکار في صنايع الاشعار، تحفه الصلوه، تحفه العليه، جامع الستين، جواهر التفسير، لتحفه الامير (عروس)، رساله العلويه، رسالهء حاتميه، رساله دراوراد ادعيه، رساله در علم اعداد، روضه الشهدا، فتوت نامهء سلطاني، لباب معنوي في انتخاب مثنوي (لب لباب)، مختصر الجواهر، مخزن الانشا، مراصد الاسني في اسما الحسني و مواهب عليه يا تفسير حسيني اشاره کرد.

همچنين در خصوص تاليف آثار متعدد وي بايد اذعان داشت که بعد از روي کار آمدن سلطان حسين ميرزا در ۸۷۳ قمري به مقام و شهرت کاشفي بيش از پيش افزوده شد. امير علي شيرنوائي  وزير دانشمند سلطان حسين ميرزا بايقرا از جمله افرادي بود که به شدت کاشفي را به نوشتن کتاب هاي متعدد به زبان فارسي تشويق و ترغيب مي کرد، به همين جهت بيشتر تأليفات وي به نام اين ۲ شخص است.

درون مايه آثار کاشفي

از آثار و نوشته هاي کاشفي به خوبي اين حقيقت را مي‌توان دريافت که وي يکي از برجسته ترين نمايندگان جريان هاي فکري – فرهنگي سده نهم هجري است. او در زمينه هاي مختلفي همچون تعامل دين و سياست، آثار با اهميتي پديد آورده است. آنچه بر اهميت واکاوي انديشه سياسي –مذهبي کاشفي مي‌افزايد آن است که، کاشفي در يکي از مراکز مهم شيعيان خراسان (سبزوار) متولد و در يکي از مراکز مهم اهل سنت شرق ايران (هرات)، با سياستمداران و فرهنگ دوستاني همچون سلطان ابو سعيد تيموري، سلطان حسين بايقرا، امير عليشير نوايي و نورالدين عبدالرحمن جامي که همگي از معتقدان مذهب اهل سنت بودند، آشنايي و ارتباط داشت. بر مبناي انديشه کاشفي؛ سياست همان مفهوم سنتي خود را دارد و ساختار جديدي نيز در عرصه عمل ارايه نمي شود. اين مفهوم پيوند ديرينه خود را با حوزه مذهب حفظ کرده است و بدون سياست و تدبير امور، نه احکام شرع امکان تحقق پيدا مي‌کند و نه حکومت به دوام و قوام دست پيدا مي‌کند و با سياست و ديانت، نظام معاش و معادِ مردم در شکل سنتي خود سامان پيدا مي‌کند. (۲)
 

همچنين قلم سليس و روان و انديشه عاري از تعصب او موجب شد، نوشته‌هايش براي چندين سده مقبول پيروان هر دو فرقه سني و شيعه قرار گيرد. آثار او که در عرصه‌هاي متنوع تاريخ، ادبيات، تفسير، اخلاق، تصوف و عرفان و حتي علوم غريبه به رشته تحرير درآمده‌اند، هر يک يادآور ميراثي غني از فرهنگ بارور ايراني ـ اسلامي است. از ديگر ويژگي هاي برخي از آثار وي مي توان به محتواي علوم غريبه وي اشاره کرد. در حقيقت علوم غريبه پس از حمله مغول در ايران رواج بسياري يافت. شکست هاي پي درپي از اقوام بيگانه در اين گرايش عام، نقش زيادي داشت. اين موضوع موجب رسوخ برخي باورها در ميان مردم شد که عده اي از آنها را مي توان از اسباب انحطاط فکري ايرانيان و از موانع رشد و پيشرفت علوم طبيعي (تجربي) دانست. ملاحسين واعظ کاشفي که يکي از وعاظ خوشنام و علماي ديني کثيرالتاليف اين دوره بود در گسترش و رواج اين علوم نقش عمده اي ايفا کرد. او در آثار خود کوشيد تا دانش خود را در اين زمينه در اختيار توده مردم قرار دهد. محتواي آثار او نشان مي دهد، باورهايي همچون محتوم بودن سرنوشت، تسخير اجنه و ساير نيروهاي غيبي براي رفع حوايج مادي، متوسل شدن به ستارگان براي آگاهي از سرنوشت خود و سپس پناه بردن به وردها و طلسم ها و ادعيه ساختگي براي دفع شومي اين حوادث، در آن روزگار امري کاملا پذيرفته شده و عادي بود. (۳)
 

خاموشي

در سال و محل دفن اين نويسنده تاثيرگذار اختلاف وجود دارد به طورکلي سال‌هاي ۹۰۰، ۹۰۶. ۹۱۰ هجري را سال درگذشت وي مي دانند برخي هم  محل دفن وي را هرات و در نزديکي قبر عبدالرحمن جامي ذکر کرده اند.

منابع:

۱- کاشفي، ملاحسين، روضه الشهداء، قم، نويد اسلام، ۱۳۸۲ش. ، ص۸-۱۰

۲- مقاله واکاوي انديشه سياسي – مذهبي ملاحسين واعظ کاشفي، نوشته علي اميني زاده و محمد علي رنجبر، مجله پژوهش هاي تاريخي، دوره ۹، شماره ۴ - شماره پياپي ۳۶، زمستان ۱۳۹۶، صفحه ۱۷-۳۲

۳- ر. ک مقاله وضعيت علوم غريبه پس از حمله مغول بررسي موردي آثار ملاحسين واعظ کاشفي نوشته مصطفي گوهري و محمد علي کاظم بيکي.