انتخاب/ اندیشکده چتم هاوس نوشت: در هفته‌های اخیر، گمانه‌زنی‌های زیادی درباره احتمال انجام حملات جدید آمریکا علیه ایران پس از پایان انتخابات میان‌دوره‌ای این کشور مطرح شده است. اما با پایان رأی‌گیری، همچنان مشخص نیست واشنگتن در گام بعدی چه اقدامی انجام خواهد داد.
در ادامه این مطلب آمده: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مصاحبه اخیر خود با برنامه «۶۰ دقیقه» گفت که هیچ «دلیلی» برای تشدید جنگ نمی‌بیند. این احتمال وجود دارد که رئیس‌جمهور آمریکا تصمیم بگیرد عملیات نظامی علیه ایران را از سر نگیرد و به ادامه سیاست کنونیِ خفه کردن اقتصادی ایران بسنده کند. با این حال، حتی در چنین شرایطی نیز نمی‌توان احتمال بازگشت درگیری مسلحانه را منتفی دانست.
بعید است تهران در حالی که وضعیت اقتصادی‌اش بیش از پیش وخیم می‌شود، فشار آمریکا را بدون واکنش تحمل کند. این همان تناقض محاصره دریایی ایران از سوی آمریکاست. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد این محاصره به‌طور مؤثری به منابع مالی حکومت ایران آسیب زده است. بر اساس برخی تحلیل‌ها، ایران در ماه سپتامبر هیچ نفتی در نفتکش‌ها بارگیری نکرد.
اما بعید است این محاصره بتواند به هدف راهبردی خود، یعنی وادار کردن حکومت ایران به دادن امتیازهای مهم در میز مذاکره، دست پیدا کند. در عوض، ممکن است تهران را به واکنش تهاجمی سوق دهد؛ اقدامی که همه طرف‌ها را در این درگیری به نقطه آغاز بازمی‌گرداند.
بن‌بست
محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز طی چند ماه گذشته دستخوش تغییراتی شده است. واشنگتن این عملیات را در ماه آوریل آغاز کرد؛ پس از توافق با ایران بر سر یادداشت تفاهم در ماه ژوئن، که بازگشایی تنگه را امکان‌پذیر می‌کرد، از شدت آن کاست؛ سپس در ۱۴ ژوئیه، هم‌زمان با فروپاشی توافق، محاصره را دوباره برقرار کرد.
ایران خواهان لغو محاصره و برآورده شدن شروط خود پیش از بازگشایی تنگه و توقف حملاتش در این آبراه است. در مقابل، واشنگتن خواهان امتیازدهی ایران در برنامه هسته‌ای خود، پیش از ازسرگیری هرگونه مذاکره درباره امنیت دریایی است.
این یک بن‌بست است؛ اما ممکن است چندان دوام نیاورد.
بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف باعث خواهد شد ایران تردید کند که امتیازهای آمریکا به‌اندازه کافی پایدار باشند تا بتوانند تسکین اقتصادی بلندمدتی برای این کشور به همراه بیاورند. برخی در ساختار حاکمیت ایران بر این باور خواهند بود که بهتر است ایران با شرایط و قواعد خود به جنگ ادامه دهد تا اینکه در نتیجه تحت فشار قرار گرفتن اقتصادش، از درون فروبپاشد.
برای آنکه ایران دست به اقدامات تهاجمی علیه همسایگانش بزند، لزوماً نیازی به حمله نظامی جدید آمریکا به خاک این کشور نیست.
در سال ۲۰۱۹، ایران در واکنش به سیاست‌های فشار اقتصادی «فشار حداکثری» ترامپ، مجموعه‌ای از حملات را انجام داد. در ماه‌های مه و ژوئن آن سال، ایران نفتکش‌هایی را در نزدیکی فجیره و در دریای عمان هدف قرار داد و یک پهپاد شناسایی آمریکایی را سرنگون کرد.
سپس در ۱۴ سپتامبر، پهپادها و موشک‌ها تأسیسات فرآوری نفت بقیق و میدان نفتی خریص متعلق به شرکت آرامکوی عربستان را هدف قرار دادند. نیروهای حوثی مورد حمایت ایران در یمن مسئولیت این حمله را بر عهده گرفتند، اما آمریکا و عربستان، ایران را مقصر دانستند.
پیام تهران روشن بود: در واکنش به فشار اقتصادی شدید، زیرساخت‌های انرژی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار خواهیم داد.
دو دلیل اصلی وجود دارد که توضیح می‌دهد چرا ایران در گذشته چنین واکنشی به فشار اقتصادی نشان داده و چرا ممکن است بار دیگر همین کار را انجام دهد.
دلیل نخست، ایدئولوژیک است.
ایران در این جنگ صرفاً از مسیرهای کشتیرانی و صادرات نفت خود دفاع نمی‌کند؛ بلکه در حال محافظت از روایت بنیادین شکل‌گیری نظام خود، یعنی فداکاری و تاب‌آوری، است. به نظر می‌رسد واشنگتن هنوز این مسئله را درک نکرده است.
پیام همیشگی تهران به حامیان و دشمنانش این بوده که تحریم‌ها، انزوا و تهدیدهای نظامی نمی‌توانند این نظام را وادار به تسلیم کنند یا آن را از میان ببرند.
جنگ ایران و عراق از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ روشن‌ترین نمونه تعهد حکومت ایران به این اصل است. ایران تقریباً به‌تنهایی و در برابر دشمنی که از حمایت آمریکا و کشورهای خلیج فارس برخوردار بود، جنگید و در نهایت دوام آورد.
یک یا دو سال دشوار در نتیجه محاصره اقتصادی، به‌هیچ‌وجه با آنچه حکومت ایران در آن دوران تحمل کرد، قابل مقایسه نیست.
مقامات ایران بر این باورند که اگر به‌اندازه کافی مقاومت کنند، کشورهایی که بیشترین زیان را از این بحران اقتصادی متحمل می‌شوند، برای یافتن راه خروج از بحران، فشار بیشتری بر واشنگتن وارد خواهند کرد.
دلیل دوم، جنبه عملی دارد: برخلاف دوران جنگ ایران و عراق، اکنون کشورهای خارجی نیز به ایستادگی ایران کمک می‌کنند.
بزرگ‌ترین منبع این حمایت، چین است که از طریق خرید نفت ایران به تهران کمک می‌کند. جای تعجب نیست که گزارش شده مقام‌های آمریکایی از پکن خواسته‌اند برای پایان دادن به درگیری، نقش سازنده‌تری ایفا کند. آنها می‌دانند که بدون چین، توانایی حکومت ایران به‌شدت کاهش خواهد یافت.
تهران همچنین می‌داند که کشورهای خلیج فارس خواهان پایان محاصره هستند. وضعیت موجود خسارات اقتصادی عظیمی به آنها وارد می‌کند.
مقامات ایران بر این باورند که اگر به‌اندازه کافی مقاومت کنند، کشورهایی که بیشترین زیان را از این بحران اقتصادی متحمل می‌شوند، یعنی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و کویت، فشار بیشتری بر واشنگتن وارد خواهند کرد تا راهی برای خروج از بحران پیدا کند.
اما محاصره کنونی به‌هیچ‌وجه شرایط مشابهی ندارد.
در سال ۱۹۸۸، ایران هیچ راهی برای پیروزی در جنگ نداشت. ادامه جنگ احتمالاً به فروپاشی نظامی این کشور منجر می‌شد.
امروز ایران معتقد است که دست بالا را دارد. با گوش دادن به اظهارات مقام‌های ایرانی، روشن می‌شود که آنها باور دارند در این رویارویی تاکنون پیروز شده‌اند.
این ارزیابی تا حدودی درست است. ایران شاید بتواند از وقوع حمله نظامی بزرگ دیگری از سوی آمریکا جلوگیری کند؛ نتیجه‌ای که تهران آن را پیروزی تلقی خواهد کرد.
اما ایران همچنان باید مسئله محاصره را حل کند.
اگر تاریخ راهنمای ما باشد، ایران در مقطعی به خشونت متوسل خواهد شد تا واشنگتن را وادار کند در سیاست خود تجدیدنظر کند.
با این حال، بعید است این اقدام نیز موفقیت‌آمیز باشد؛ چرا که آمریکا هم غرور و منافع خود را دارد. مقام‌های آمریکایی متقاعد شده‌اند که محاصره مؤثر بوده است؛ بنابراین کنار گذاشتن آن برای واشنگتن آسان نخواهد بود.
اگر چیزی تغییر کرده باشد، این است که واشنگتن در حال تشدید رویکرد خود است؛ به‌طوری که به فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) چراغ سبز داده تا یک نیروی ویژه جدید تشکیل دهد که هدف آن «جلوگیری از استفاده ایران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات پیشرفته و سایر مواد» است.
تنها راه خروج از بن‌بست
تنها یک راه برای خروج از این بن‌بست وجود دارد: دیپلماسی مرحله‌بندی‌شده؛ گزینه‌ای که ظاهراً دو طرف در حال بررسی آن هستند.
ترتیب کلی اقدامات روشن است:
در مرحله نخست، واشنگتن باید در ازای بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و توقف تمامی حملات علیه کشتیرانی، بخشی از محاصره را لغو کند.
در مرحله دوم، مذاکرات هسته‌ای می‌تواند آغاز شود؛ مذاکراتی که شامل لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی منابع مالی مسدودشده ایران خواهد بود.
دو طرف مشتاق پایان دادن به این درگیری هستند. اما به نظر می‌رسد هر دو به یک اندازه مصمم‌اند که از هرگونه اقدامی که به‌عنوان تحقیر تلقی شود، اجتناب کنند.
در همین حال، اسرائیل همچنان عاملی غیرقابل پیش‌بینی است.
حتی در شرایط کنونی نیز مشخص نیست که در نهایت عقلانیت و منطق پیروز خواهد شد یا نه.
