ایسنا/ هر ساله روز ۱۶ سپتامبر به عنوان روز جهانی حفاظت از لایه ازون گرامی داشته میشود و شعار سال ۲۰۲۶ نیز «اقدام جهانی برای سیارهای خنکتر» عنوان شده است.
شعار «اقدام جهانی برای سیارهای خنکتر» ضمن گرامیداشت «پروتکل مونترال»، بر تأثیر تحولآفرین «اصلاحیه کیگالی» در دهمین سالگرد تصویب آن تأکید دارد.
«پروتکل مونترال» ثابت کرده است که سیاستگذاری مبتنی بر علم، مشارکت همگانی، پایبندی قوی به تعهدات، تأمین مالی اختصاصی و همکاریهای مؤثر میتوانند نتایج واقعی و قابلسنجشی به همراه داشته باشند. این معاهده با بهرهگیری از این مؤلفهها، نهتنها از لایه ازون محافظت کرده، بلکه ضمن حمایت از توسعه اقتصادی، امکان گذار کشورها و صنایع به جایگزینهای ایمنتر و پایدارتر را نیز فراهم آورده است.
«اصلاحیه کیگالی» با تکیه بر این دستاوردها، دامنه تأثیرگذاری پروتکل را گسترش داده است؛ این کار از طریق پیشبرد روند جهانی کاهش تدریجی مصرف HFCها (گازهای گلخانهای بسیار قوی) و تسریع گذار به سوی راهکارهای سرمایشی کارآمدتر و پایدارتر صورت گرفته است.
این اصلاحیه طی دهه گذشته نشان داده است که چگونه میتوان با ترویج فناوریهای کممصرف (بهینه از نظر انرژی)، تقویت ظرفیتهای صنعتی و حمایت از نوآوری در بخش سرمایش، به اولویتهای توسعه دست یافت.
«پروتکل مونترال» و «اصلاحیه کیگالی» در کنار هم نشان میدهند که خنکسازی زمین نه تنها ممکن، بلکه دستیافتنی است؛ مشروط بر آنکه کشورها بهصورت جمعی عمل کنند، صنایع مسئولانه نوآوری کرده و همکاریهای بینالمللی تعهدات را به اقدام عملی تبدیل کنند؛ اقدامی که منافع آن شامل حال اقلیم، اقتصادها و مردم سراسر جهان خواهد شد.
مشخص شده است که شماری از مواد شیمیاییِ رایج، آسیبهای شدیدی به لایه ازون وارد میکنند. «هالوکربنها»(Halocarbons) ترکیباتی شیمیایی هستند که در آنها یک یا چند اتم کربن به یک یا چند اتم هالوژن (فلوئور، کلر، برم یا ید) متصل شدهاند. هالوکربنهای حاوی برم معمولاً پتانسیل تخریب لایه ازون بسیار بالاتری نسبت به انواع حاوی کلر دارند.
مواد شیمیایی ساختهشده توسط بشر که بیشترین سهم را در تأمین کلر و برمِ عامل تخریب لایه ازن داشتهاند، عبارتند از متیل بروماید، متیل کلروفرم، تتراکلرید کربن و خانوادههایی از مواد شیمیایی موسوم به هالونها، کلروفلوئوروکربنها(CFCs) و هیدروکلروفلوئوروکربنها (HCFCs).
کنوانسیون وین برای حفاظت از لایه ازون
تأیید علمیِ پدیده تخریب لایه ازون، جامعه جهانی را بر آن داشت تا سازوکاری برای همکاری و اقدام جهت حفاظت از این لایه ایجاد کند. این امر در قالب «کنوانسیون وین برای حفاظت از لایه ازون» رسمیت یافت؛ کنوانسیونی که در ۲۲ مارس ۱۹۸۵ توسط ۲۸ کشور تصویب و امضا شد. این اقدام در سپتامبر ۱۹۸۷ به تدوین «پروتکل مونترال در مورد مواد کاهنده لایه ازون» انجامید.
پروتکل مونترال
هدف اصلی پروتکل مونترال، حفاظت از لایه ازون از طریق اقداماتی برای کنترل مجموع تولید و مصرف جهانیِ موادِ مخربِ این لایه است. هدف نهایی نیز حذف کامل این مواد بر اساس پیشرفتهای دانش علمی و اطلاعات فناوری است.
ساختار این پروتکل حول محور چندین گروه از مواد مخرب لایه ازون شکل گرفته است. این گروههای شیمیایی بر اساس خانواده شیمیایی طبقهبندی شده و در پیوستهای متن پروتکل مونترال فهرست شدهاند. این پروتکل کنترل نزدیک به ۱۰۰ ماده شیمیایی را در چندین دسته الزامی میسازد. این معاهده برای هر گروه یا پیوستِ مواد شیمیایی، زمانبندی مشخصی را برای حذف تدریجی تولید و مصرف آن مواد تعیین میکند تا در نهایت به حذف کامل آنها منجر شود.
زمانبندی تعیینشده توسط پروتکل، شامل مصرف مواد مخرب لایه ازون میشود. «مصرف» به صورت مقادیر تولیدشده به علاوه مقادیر واردشده، منهای مقادیر صادرشده در هر سال مشخص تعریف میشود. همچنین مقادیر مربوط به انهدامِ تأییدشده نیز از این محاسبات کسر میشود. درصدهای کاهش، نسبت به سال پایه تعیینشده برای هر ماده محاسبه میشوند. این پروتکل استفاده از مواد کنترلشدهای را که از قبل موجود بوده یا بازیافت شدهاند، پس از تاریخهای تعیینشده برای حذف تدریجی، ممنوع نمیکند.
استثناهای اندکی برای موارد استفاده ضروری که جایگزین مناسبی برای آنها یافت نشده است، وجود دارد. برای مثال، در اسپریهای استنشاقی با دوز معین(MDI) که معمولاً برای درمان آسم و سایر مشکلات تنفسی به کار میروند یا در سیستمهای اطفای حریق «هالون» که در زیردریاییها و هواپیماها استفاده میشوند.
در سال ۱۹۹۴، مجمع عمومی سازمان ملل متحد روز ۱۶ سپتامبر را به عنوان «روز جهانی حفاظت از لایه ازون» اعلام کرد؛ این نامگذاری به یادبود تاریخ امضای «پروتکل مونترال در مورد مواد مخرب لایه ازون» در سال ۱۹۸۷ صورت گرفت (قطعنامه ۴۹/۱۱۴).
اجرای پروتکل مونترال
روند اجرای «پروتکل مونترال» در کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه به خوبی پیش رفت. در اکثر موارد، تمام برنامههای زمانیِ حذف تدریجی رعایت شد و در برخی موارد، اقدامات حتی جلوتر از برنامه زمانی پیش رفت.
در ابتدا، تمرکز بر مواد شیمیایی با پتانسیل تخریب بالاترِ لایه ازون، از جمله CFCها (کلروفلوئوروکربنها) و هالونها معطوف بود. برنامه زمانی حذف تدریجی برای HCFCها (هیدروکلروفلوئوروکربنها) ملایمتر تعیین شد؛ زیرا پتانسیل تخریب لایه ازون در آنها کمتر بود و همچنین به عنوان جایگزینهای موقت برای CFCها مورد استفاده قرار میگرفتند.
برنامه زمانبندی حذف تدریجی HCFCها در سال ۱۹۹۲ برای کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه تدوین شد؛ بدین صورت که برای کشورهای در حال توسعه، تثبیت سطح مصرف در سال ۲۰۱۵ و برای هر دو گروه، حذف نهایی تا سال ۲۰۳۰ (کشورهای توسعهیافته) و ۲۰۴۰ (کشورهای در حال توسعه) در نظر گرفته شد.
در سال ۲۰۰۷، طرفهای عضو «پروتکل مونترال» تصمیم گرفتند روند حذف تدریجی HCFCها را برای هر دو گروه از کشورها تسریع کنند.
دلیل خاصی وجود دارد که «پروتکل مونترال» یک مورد استثنایی و نادر تلقی میشود. اقدامات اجرایی ذیل این توافقنامه چندجانبه کمک شایانی به ترمیم لایه ازون کرده است.
جدیدترین گزارش «هیئت ارزیابی علمی» تحت حمایت سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ درباره «پروتکل مونترال» و مواد مخرب لایه ازون تأیید میکند که تقریباً ۹۹ درصد از مواد ممنوعه مخرب لایه ازون از چرخه مصرف حذف شدهاند. با این حال، تحقیقات جدید نشان میدهد که بازگشت این لایه به وضعیت سال ۱۹۸۰، یعنی پیش از پیدایش حفره ازون ممکن است همچنان با تأخیری تقریباً یکدههای مواجه شود.
این لایه که از مولکولهای طبیعی متشکل از سه اتم اکسیژن تشکیل شده و در استراتوسفر (در ارتفاع ۱۵ تا ۳۰ کیلومتری سطح زمین) قرار دارد، با جذب پرتوهای فرابنفش-بی(UV-B) خورشید که با بیماریهای متعددی از جمله سرطان پوست مرتبط هستند، از سیاره ما و خودمان محافظت میکند.
حدود ۱۰۰ نوع ماده مخرب لایه ازون مانند کلروفلوئوروکربنها و هیدروکلروفلوئوروکربنها که در فرآیندها و تجهیزات صنعتی به کار میروند و در جو منتشر میشوند، با واکنش نشان دادن با گاز ازون و تبدیل آن به اکسیژن، به این لایه آسیب میرسانند.
تصویب همگانی
سرانجام در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۰۹، کنوانسیون وین و پروتکل مونترال به نخستین معاهداتی در تاریخ سازمان ملل متحد تبدیل شدند که به تصویب همگانی توسط تمامی کشورها رسیدند.
اصلاحیه کیگالی
طرفهای عضو «پروتکل مونترال» در خصوص مواد کاهنده لایه ازون، در بیست و هشتمین نشست خود که در تاریخ ۱۵ اکتبر ۲۰۱۶ در کیگالی (رواندا) برگزار شد، بر سر کاهش تدریجی مصرف هیدروفلوئوروکربنها (HFCs) به توافق رسیدند.
اکنون لایه ازون در چه حال است؟
بر اساس گزارش جدید سازمان جهانی هواشناسی(WMO)، وسعت حفره لایه ازون بر فراز قطب جنوب در سال ۲۰۲۵ یکی از کوچکترین موارد ثبتشده در دهههای اخیر بوده است؛ امری که گواهی بر تداوم موفقیت اقدامات بینالمللی برای حفاظت از لایه ازون زمین است. لایهای که ما را در برابر پرتوهای فرابنفش(UV) مضر خورشید محافظت میکند.
«بولتن ازون» سازمان جهانی هواشناسی در خبری امیدوارکننده اعلام کرد که حفره لایه ازون در سال گذشته، از نظر کوچکیِ ابعاد، در رتبه چهارم یا پنجم در مقایسه با دوران پس از مشاهده الگوهای شدید تخریب ازون در سال ۱۹۹۲ قرار گرفته است. این دومین سال پیاپی است که هم عمق و هم وسعت حفره ازون، بهطور قابلتوجهی کمتر از میانگین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰ بوده است.
نوسانات سالانه تحت تأثیر شرایط انتقال هواشناختی در مقیاس بزرگ قرار دارند، یعنی همان شرایطی که عامل اصلی تخریب ازون در فصل بهار محسوب میشوند؛ پدیدهای که تقریباً پس از هر زمستانِ نیمکره جنوبی بر فراز قطب جنوب و هر ۵ تا ۱۰ سال یکبار در نیمکره شمالی رخ میدهد.
در نیمکره شمالی، میزان کل ستون ازون در سال ۲۰۲۵ در منطقهای وسیع که از گرینلند و اروپا تا آسیای مرکزی، شمال ژاپن و شبهجزیره کامچاتکا در روسیه امتداد داشت، کمتر از حد معمول (دارای ناهنجاری منفی) بود.
این تغییرات در بستر روند بلندمدتِ ترمیم لایه ازون رخ میدهند و نشاندهنده موفقیت «پروتکل مونترال در مورد مواد کاهنده لایه ازون» هستند؛ پروتکلی که منجر به حذف تدریجی مواد شیمیایی نظیر کلروفلوئوروکربنها (CFCs) و موادی شد که پیشتر در سیستمهای سرمایشی، فومهای آتشنشانی و سایر مصارف رایج کاربرد داشتند.
سلسته سائولو(Celeste Saulo)، دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی میگوید: این یک داستان موفقیت زیستمحیطی است. لایه ازون از سال ۲۰۰۰ تاکنون در حال ترمیم بوده است و میتوان انتظار داشت که طی چند دهه آینده بهطور کامل بهبود یابد.
شبکه پایش جهانی جو(GAW) وابسته به سازمان جهانی هواشناسی، مشاهدات زمینیِ حیاتی و باکیفیتی را از کل ستون ازون فراهم میکند که برای پایش دقیق ازون و درک تغییرات بلندمدت آن ضروری هستند.
پرتوهای فرابنفش
حدود ۹۰ درصد از ازون موجود در جو زمین، در بخشهای بالایی لایه استراتوسفر قرار دارد. اگر تمام این ازون به سطح زمین منتقل میشد، لایه حاصل از ازون خالص تنها حدود ۳ میلیمتر ضخامت داشت. با این حال، همین لایه نازک تقریباً تمام پرتوهای خطرناک فرابنفش با طول موج کوتاه خورشید را مسدود کرده و از حیات بر روی زمین محافظت میکند.
با وجود پیشرفتهای چشمگیر در مقابله با تخریب لایه ازون، اندازهگیریهای انجامشده در دهههای اخیر نشاندهنده افزایش قابلتوجه تعداد روزهایی با شاخص بالای پرتو فرابنفش است. شاخص UV در ابتدا برای پایش روند تخریب لایه ازون ابداع شد و اکنون به عنوان یک استاندارد بینالمللی سلامت برای محافظت در برابر پرتوهای فرابنفش عمل میکند.
از اواسط دهه ۱۹۹۰، میزان تابش پرتو فرابنفش در برخی نقاط اروپا تا ۲۰ درصد افزایش یافته است. اندازهگیریهای زمینی نشان میدهد که عامل اصلی این افزایش، کاهش پوشش ابر و به تبع آن، افزایش مدتزمان تابش سالانه خورشید بوده است.
قرار گرفتن در معرض سطوح بالاتر پرتو فرابنفش، خطر ابتلا به سرطان پوست و سایر بیماریهای مرتبط با این پرتوها را در جمعیتهای در معرض آن افزایش میدهد.
در گزارش سازمان جهانی هواشناسی آمده است: با توجه به این روند، اتخاذ تدابیر هدفمند و مؤثر برای محافظت در برابر پرتو فرابنفش از اهمیت حیاتی برخوردار است.
طی چهار دهه گذشته، اندازهگیریهای جوی نشاندهنده کاهش قابلتوجه غلظت مواد مخرب لایه ازون که تحت کنترل و نظارت هستند، بوده است. با این حال، مواردی از انتشار غیرمنتظره این مواد نیز مشاهده شده است.به همین دلیل، پایش جوی همچنان برای پشتیبانی از اقدامات نظارتی و قانونیِ هدفمند توسط مقامات ملی، امری ضروری است.
«بولتن ازون» همچنین به وضعیت سیستمهای پایش و رصد اشاره دارد؛ سیستمهایی که بهطور سنتی عمدتاً بر پایه طیفسنجهای «دابسون»(Dobson) و «بروئر»(Brewer) استوار بودهاند. تعداد ایستگاههای فعال بهتدریج از حدود ۱۳۰ ایستگاه در اوایل دهه ۲۰۰۰ به ۱۱۰ ایستگاه در حال حاضر کاهش یافته است و این ایستگاهها اغلب در مناطقی تعطیل شدهاند که تراکم مشاهدات در آنها کمتر بوده است.
در مقابل، طیفسنجهای آرایهای نسل جدید رشد سریعی داشتهاند، اما تمرکز آنها بیشتر بر اندازهگیری کیفیت هوا است تا اینکه ازون استراتوسفری را پایش کنند.
جدیدترین پژوهشها چه میگویند؟
در مطالعهای که در آوریل ۲۰۲۶ در نشریه «Nature Communications» منتشر شد، آمده است: برخلاف پیشبینیهای اولیه، مصرف جهانی مواد مخرب لایه ازون(ODS) به عنوان مواد اولیه شیمیایی پس از سال ۲۰۰۰ کاهش نیافت، بلکه بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ رشدی ۱۶۳ درصدی را تجربه کرد.
این مطالعه همچنین نشان میدهد که به همین دلیل، میزان انتشار مرتبط با این مواد به حدود ۳.۶ درصد افزایش یافته است. با نرخهای کنونی، انتشار مواد مخرب لایه ازون ناشی از مواد اولیه میتواند ترمیم لایه ازون استراتوسفری در عرضهای جغرافیایی میانی را به مدت ۷ سال (در بازه ۶ تا ۱۱ سال) و تا حدود سال ۲۰۷۳ به تأخیر بیندازد.
پیش از این و بر اساس اعلام سازمان جهانی هواشناسی، انتظار میرفت که لایه ازون تا حدود سال ۲۰۶۶ بر فراز جنوبگان (قطب جنوب)، تا سال ۲۰۴۵ بر فراز شمالگان (قطب شمال) و تا سال ۲۰۴۰ در سایر نقاط جهان به سطوح سال ۱۹۸۰ بازگردد.
