ایسنا/ در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، وضعیت مواجهه با حیوان‌گزیدگی و خطرات انتقال بیماری هاری به‌دقت بررسی شده تا ضرورت ارتقای آموزش همگانی و مراقبت‌های بهداشتی آشکار گردد.
هاری یک بیماری بسیار خطرناک و ویروسی است که بر اثر گازگرفتگی یا خراشیدگی ناشی از حیوانات اهلی و وحشی به انسان منتقل می‌شود. این بیماری مشترک میان انسان و دام، پس از ورود ویروس به بدن و آلوده‌سازی سیستم عصبی، باعث التهاب مغزی شدید یا آنسفالیت کشنده می‌شود که متأسفانه در صورت بروز علائم، تقریباً همیشه به مرگ منتهی می‌گردد.
هاری هنوز در بسیاری از کشورهای جهان یک بیماری نادیده گرفته‌شده به شمار می‌رود و میزان بالای تلفات آن پیوند مستقیمی با ناکارآمدی یا کمبود سیستم‌های نظارت و کنترل دارد. گرچه میزبان‌های گوناگونی برای ویروس وجود دارد، اما ناقل و میزبان اصلی آن سگ‌ها و به‌ویژه سگ‌های بدون صاحب هستند که سالانه ده‌ها هزار انسان، به‌خصوص کودکان را به کام مرگ می‌کشانند.
ضرورت انجام تحقیقات دقیق در این زمینه ناشی از خسارات جانی و اقتصادی سنگین هاری در سطح جهان است؛ به‌طوری‌که این معضل سالانه میلیاردها دلار زیان به بار می‌آورد و جوامع آسیب‌پذیر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با وجود اینکه بیماری با تدابیری نظیر واکسیناسیون گسترده سگ‌ها، کنترل جمعیت و عقیم‌سازی در بخش‌هایی از اروپا، آمریکای شمالی و ژاپن مهار شده، در مناطق در حال توسعه مانند آسیا و آفریقا همچنان قربانی می‌گیرد. در کشور ما ایران نیز موارد حیوان‌گزیدگی در سطح قابل توجهی ثبت می‌شود و تمرکز بر مراقبت‌های پس از مواجهه قرار دارد، در حالی که آمارها نشان‌دهنده افزایش تلفات در سال‌های اخیر و اهمیت بازنگری در راهکارهای مدیریتی است.
در همین زمینه، رویا نیک‌بخت به همراه گروهی متشکل از چهار همکار دیگر از کمیته تحقیقات دانشجویی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران، دست به پژوهشی جامع در خصوص چالش‌های بهداشتی و الگوی وقوع حیوان‌گزیدگی در این استان شمالی زده‌اند تا تصویر روشنی از این مخاطره سلامت عمومی ارائه دهند.
برای انجام این مطالعه اطلاعات مرتبط با مراجعان در طول سال ۱۴۰۱ از کلیه مراکز بهداشتی و درمانی سراسر استان مازندران گردآوری و سپس به معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی این استان منتقل شد. داده‌های جمع‌آوری‌شده پس از مرحله پالایش و دسته‌بندی، با بهره‌گیری از نرم‌افزار آماری تحلیل شدند تا متغیرهایی چون سن، جنسیت، شغل، گونه حیوان مهاجم، محل بروز حادثه، عضو آسیب‌دیده و الگوی زمانی وقوع حوادث بدون تبعیض جمعیتی تعیین شود.
یافته‌های این مطالعه نشان دادند که در سال ۱۴۰۱ مجموعاً ۵۹۸۹ مورد حیوان‌گزیدگی در مازندران به ثبت رسیده که ۵۰۲ مورد از آن‌ها مربوط به مسافران بوده است. مردان با سهم ۷۳ درصدی بیشترین قربانیان را تشکیل دادند و افراد دارای شغل آزاد با ۳۶.۳ درصد در صدر آسیب‌دیدگان قرار داشتند. همچنین بیشترین موارد آسیب در رده سنی ۳۰ تا ۳۹ سال دیده شد و ۸۸ درصد کل گزیدگی‌ها به دست حیوانات اهلی رخ داده بود. سگ‌ها عامل اصلی ۸۳ درصد و گربه‌ها مسئول ۱۵.۶ درصد گازگرفتگی‌ها بودند.
نتایج حاصل از این ارزیابی که در «فصلنامه تحقیقات سلامت در جامعه»، وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی مازندران انتشار یافته‌اند، بیانگر آن هستند که روند رو به رشد آسیب‌های ناشی از گزش حیوانات، زنگ خطری جدی برای حوزه سلامت عمومی محسوب می‌شود و بر لزوم ارتقای آگاهی آحاد جامعه تأکید دارد.
بیشتر موارد در ماه‌های خرداد، مرداد و شهریور رخ داده و شهرستان تنکابن بیشترین نرخ شیوع را نسبت به جمعیت ثبت کرده است. از سوی دیگر، بخش اعظم مصدومان تحت پروتکل واکسیناسیون سه نوبتی قرار گرفته‌اند که حاکی از ضرورت تداوم اقدامات محافظتی، رفتار اصولی در مواجهه با حیوانات و مراجعات فوری پزشکی است.
بر این اساس، آمار ۵۹۸۹ موردی گزیدگی در سال ۱۴۰۱ نسبت به ارقام ثبت‌شده در اواسط دهه هشتاد خورشیدی که حدود ۵۲۱۱ مورد بود، رشد مشهودی را تجربه کرده است. آسیب‌پذیری بیشتر مردان اغلب ناشی از حضور فعال‌تر آنان در محیط‌های بیرونی، فعالیت‌های کشاورزی، نگهداری دام و سکونت در نواحی روستایی است.
نکته حائز اهمیت دیگر این است که در ۵۲.۷ درصد موارد، حمله حیوان به‌صورت کاملاً ناگهانی رخ داده که عامل اصلی آن ناآگاهی افراد از نشانه‌های هشداردهنده رفتاری حیوانات و ناتوانی در برقراری تعامل صحیح با آن‌ها بوده است. همچنین اندام‌های تحتانی بدن با سهم ۳۷.۶ درصد و دست‌ها با ۳۴.۸ درصد شایع‌ترین موضع جراحت بوده‌اند که نشان‌دهنده خط اول تماس انسان در مواجهه با حیوانات اهلی است.
بررسی پروتکل‌های بهداشتی در این تحقیق روشن می‌سازد که در خراشیدگی‌های سطحی ناشی از حیوانات اهلی، انجام واکسیناسیون کافی است و در صورت مشکوک بودن یا وجود خونریزی شدید، تزریق سرم ضد هاری حاوی پادتن الزامی خواهد بود؛ موضوعی که در صورت گزش توسط حیوانات وحشی با دقت و حساسیت پنج‌نوبتی پیگیری می‌شود تا از نفوذ ویروس به بافت‌های عصبی جلوگیری به عمل آید.
