جماران/ پایگاه «العربی الجدید» در گزارشی به بررسی گسترش محتاطانه کانالهای ارتباطی میان ترکیه و حزبالله در سایه تحولات تازه سوریه و تشدید تنشهای آنکارا و تلآویو پرداخت و نوشت که ترکیه، پس از تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی سوریه در دوره پس از بشار اسد، تلاش دارد همزمان با مهار نقش احتمالی حزبالله در این کشور، نفوذ منطقهای خود را گسترش داده و در برابر آنچه تهدید فزاینده اسرائیل در سوریه و لبنان میداند، موازنهای تازه ایجاد کند.
این گزارش تأکید میکند که تماسهای آنکارا با حزبالله به معنای شکلگیری یک اتحاد جدید یا حمایت ترکیه از تقویت نظامی این گروه نیست؛ بلکه بخشی از راهبردی گستردهتر برای جلوگیری از درگیری حزبالله با دولت جدید دمشق، تقویت ساختارهای حکمرانی در سوریه و لبنان، کاهش زمینه مداخله نظامی اسرائیل و مدیریت رقابت رو به افزایش ترکیه و اسرائیل در منطقه است. در این گزارش آمده است: ترکیه به یکی از بازیگران مهم در سوریه تبدیل شده و رجب طیب اردوغان در پی گسترش نفوذ کشورش در سراسر خاورمیانه است؛ اما اسرائیل در این میان به یک چالش مهم تبدیل شده است.
بر اساس ارزیابی تحلیلگران، ترکیه و حزبالله بهصورت محتاطانه در حال گسترش کانالهای ارتباطی خود هستند. آنکارا تلاش میکند ضمن مدیریت این گروه و جلوگیری از ایفای هرگونه نقش بیثباتکننده آن در سوریه، آنچه را تهدیدهای فزاینده اسرائیل در منطقه میداند نیز بازدارندگی کند.
این تماسها در شرایطی شکل گرفته که تنشها میان ترکیه و اسرائیل بر سر منافع متعارضشان در سوریه افزایش یافته و اردوغان نیز به دنبال گسترش نفوذ ترکیه در خاورمیانه است.
با این حال، تعامل ترکیه با حزبالله به معنای آن نیست که آنکارا این گروه مسلح مورد حمایت ایران را پذیرفته است. عمر اوزکیزیلجیک، از اندیشکده شورای آتلانتیک، میگوید ترکیه همچنان نسبت به حزبالله به دلیل رابطه این گروه با ایران و نقشی که در جنگ سوریه ایفا کرده، عمیقاً بدبین است.
او به «العربی الجدید» گفت: «ما باید دو اختلاف اصلی میان ترکیه و حزبالله را در نظر بگیریم؛ نخست، رابطه حزبالله با ایران و دوم، نقشی که حزبالله در سوریه ایفا کرد.»
به گفته او، با خروج حزبالله از سوریه، دومین حوزه اصلی اختلاف میان دو طرف تا حد زیادی برطرف شده است.
مسأله حزبالله و تهدید اسرائیل
ترکیه پس از برکناری بشار اسد، رئیسجمهور سابق سوریه، به یکی از بازیگران اصلی این کشور تبدیل شده و همچنان نیروهای نظامی خود را در شمال سوریه مستقر کرده است. آنکارا روابط نزدیکی با دولت جدید دمشق دارد؛ دولتی که به دلیل مشارکت حزبالله در جنگ ۱۳ ساله سوریه در کنار اسد، با این گروه خصومت دارد.
البته ترکیه و حزب الله همیشه روابط خوبی نداشتهاند، بلکه در طول جنگ سوریه بارها در برابر یکدیگر قرار گرفتند. در جریان جنگ سوریه، بیش از دهها نیروی حزبالله در عملیات «سپر بهار» کشته شدند؛ عملیاتی برونمرزی که نیروهای ترکیه در استان ادلب علیه نیروهای نظامی رژیم سابق سوریه و شبهنظامیان متحد آن انجام دادند.
این عملیات در اواخر فوریه ۲۰۲۰ و در واکنش مستقیم به حملات هوایی بلیون آغاز شد؛ حملاتی مشترک از سوی سوریه و روسیه که یک کاروان ارتش ترکیه در ادلب را هدف قرار داده بود.
اما سقوط اسد معادلات منطقهای را بهطور اساسی تغییر داده است. حزبالله مسیر اصلی انتقال تجهیزات و تدارکات خود از طریق سوریه را از دست داده و در جریان جنگ سال ۲۰۲۴ با اسرائیل نیز توانمندیهای نظامی این گروه بهشدت کاهش یافته است.
در چنین شرایطی، به نظر میرسد نگرانی فوری آنکارا این است که حزبالله بار دیگر حضور خصمانهای در سوریه ایجاد نکند یا دولت جدید این کشور به ریاست احمد الشرع را تهدید نکند.
حزبالله تأیید کرده است که با سفیر ترکیه در بیروت دیدارهایی داشته و رهبران این گروه نیز آمادگی خود را برای تعامل با حاکمان جدید سوریه اعلام کردهاند.
اوزکیزیلجیک میگوید: «آنچه دولت ترکیه تلاش میکند انجام دهد، میانجیگری میان الشرع و حزبالله نیست؛ بلکه در وهله نخست میخواهد اطمینان حاصل کند که حزبالله در برابر دولت سوریه نقشی خصمانه و منفی ایفا نخواهد کرد.»
او افزود که اظهارات اخیر نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، درباره آمادگی برای دیدار با رهبران جدید سوریه، در آنکارا مورد استقبال قرار گرفته است.
برای ترکیه، جلوگیری از رویارویی حزبالله و سوریه همچنین با مناقشهای بسیار گستردهتر با اسرائیل ارتباط دارد.
اسرائیل هشدار داده است که اجازه نخواهد داد ترکیه در مرزهایش جای پای خود را محکم کند. مقامهای اسرائیلی همچنین آنکارا را «ایران جدید» نامیده و ترکیه را به تلاش برای گسترش نفوذ خود در سوریه متهم کردهاند.
در ماه اوت، اسرائیل به پایگاهی در شمال سوریه حمله کرد که مدعی بود نیروهای ترکیه از آن استفاده میکردند؛ ادعایی که آنکارا رد کرد. پیش از این نیز اسرائیل مواضع مرتبط با حضور ترکیه در سوریه را هدف حملات هوایی قرار داده بود.
اردوغان نیز هشدار داده است که حملات اسرائیل به سوریه و لبنان در حال تبدیل شدن به تهدیدی علیه ترکیه است. او گفته است امنیت ترکیه از استان هاتای، جنوبیترین استان این کشور، آغاز نمیشود؛ بلکه باید آن را از حلب، دمشق و بیروت در نظر گرفت.
اردوغان در ماه ژوئن هشدار داد: «ما اجازه نخواهیم داد در کشورهای برادرمان وضعیتی تحمیل شود و در برابر هیچ حملهای که آنها را هدف قرار دهد، چشم خود را نخواهیم بست.»
با این حال، واکنش آنکارا به اسرائیل الزاماً به معنای تقویت گروههای مسلحی نیست که با اسرائیل مقابله میکنند. اوزکیزیلجیک معتقد است ترکیه حضور مستمر گروههای نیابتی را عاملی میداند که میتواند برای اسرائیل بهانهای جهت انجام اقدامات نظامی علیه کشورهای همسایه فراهم کند.
او گفت: «ترکیه معتقد است بازیگران مسلح غیردولتی بهانههای بسیار مؤثری برای اسرائیل هستند تا به کشورهای همسایه حمله یا در آنها مداخله کند.»
از نگاه آنکارا، حضور حزبالله در لبنان نیز بخشی از همین مشکل است.
ترکیه با نقش حزبالله در سیاست لبنان مخالف است و از حضور نظامی این گروه حمایت نمیکند. در عین حال، آنکارا خواهان خروج اسرائیل از جنوب لبنان و جنوب سوریه است و تقویت دولتهای مرکزی را راهی برای تحقق این هدف میداند.
اوزکیزیلجیک میگوید: «از دیدگاه ترکیه، حضور حزبالله مشکلساز است. ترکیه میخواهد دولتها و ساختارهای حکمرانی مرکزی را تقویت کند.»
همین موضع میتواند توضیح دهد که چرا آنکارا همزمان با حفظ ارتباط با حزبالله، با واشنگتن، دمشق و بیروت درباره طرحی احتمالی برای خلع سلاح این گروه همکاری میکند.
اوزکیزیلجیک میگوید ترکیه با سوریه، لبنان، ایالات متحده، عربستان سعودی و دیگر متحدان عرب حوزه خلیج فارس و همچنین بازیگران سیاسی لبنان همکاری میکند تا ساختار سیاسی لبنان را بازتنظیم کرده و زمینه خلع سلاح حزبالله را فراهم کند.
فرمول پیشنهادی بر این اساس است که حزبالله سلاحهای خود را کنار بگذارد و مسیرهای انتقال تجهیزات از ایران به این گروه قطع شود؛ در مقابل، اسرائیل از جنوب لبنان عقبنشینی کند. با این حال، امکان تحقق چنین توافقی همچنان نامشخص است.
اوزکیزیلجیک میگوید: «با دولت کنونی اسرائیل، این کار بسیار دشوار است»، هرچند شرایط ممکن است پس از انتخابات اسرائیل در پایان ماه اکتبر تغییر کند.
مقامهای ارشد اسرائیلی بارها اعلام کردهاند که نیروهای این کشور در خاک لبنان و سوریه باقی خواهند ماند.
آیا ترکیه انتقال پول به حزبالله را تسهیل میکند؟
مسأله حمایت ایران از حزبالله نیز پس از سقوط اسد اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
لبنان پس از هشدارهایی مبنی بر اینکه انتقال محمولههای پول برای حزبالله از طریق فرودگاه بیروت میتواند این فرودگاه را در معرض حمله اسرائیل قرار دهد، تمامی پروازها از ایران را ممنوع کرد.
پس از آن، افرادی در فرودگاه بیروت هنگام تلاش برای انتقال میلیونها دلار پول نقد به لبنان بازداشت شدند که دستکم یکی از آنها از استانبول سفر کرده بود.
پس از آن گزارشهایی منتشر شد که مدعی بودند ترکیه در شرایطی که توانایی ایران برای انتقال پول و سلاح به حزبالله کاهش یافته، انتقال پول و تسلیحات به این گروه را تسهیل میکند.
با این حال، این ادعاها بهصورت مستقل تأیید نشدهاند.
اوزکیزیلجیک میگوید بخشی از انتقالهای گزارششده ممکن است مربوط به افرادی در طیف سیاسی اسلامگرای ترکیه بوده باشد که با ایران، حزبالله و دیگر اعضای آنچه «محور مقاومت» خوانده میشود، همدلی دارند.
با این حال، او تأکید کرد که چنین فعالیتهایی نشاندهنده سیاست دولت ترکیه نیست.
او گفت: «این سیاست دولت ترکیه نیست که به حزبالله کمک کند یا تسهیلکننده کمکرسانی به این گروه باشد.»
به گفته اوزکیزیلجیک، دولت ترکیه همچنین اقداماتی را ــ از جمله در هماهنگی با واشنگتن ــ برای جلوگیری از حمایت مالی افراد نزدیک به ایران و حزبالله از این گروه انجام داده است.
آیا سوریه وارد لبنان خواهد شد؟
این تمایز برای درک رویکرد کنونی آنکارا اهمیت دارد. ترکیه ممکن است کانالهای ارتباطی خود با حزبالله را باز کند، اما هدف آن الزاماً حفظ این گروه بهعنوان یک بازیگر مسلح قدرتمند نیست.
به نظر میرسد آنکارا در پی آن است که نقش حزبالله در سوریه را مهار کند، احتمال گسترش رویارویی منطقهای را کاهش دهد و شرایطی ایجاد کند که لبنان و سوریه بتوانند کنترل بیشتری بر قلمرو خود به دست آورند.
همین مسئله توضیح میدهد که چرا ممکن است اردوغان برخلاف برخی گزارشها نیازی به اعمال فشار شدید بر سوریه نداشته باشد.
