پرده‌برداری از تهدید ترامپ علیه بن‌سلمان در میانه جنگ با ایران

اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

علی‌رغم روابط بسیار گرم محمد بن سلمان و دونالد ترامپ، به نظر می‌رسد جنگ ایران و تصمیماتی در کاخ سفید که بدون هماهنگی با ریاض انجام می‌گرفتند، روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار داده باشد که منجر به نوعی بی‌اعتمادی میان دو طرف شده است.

 دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پس از آنکه سعودی از در اختیار گذاشتن پایگاه‌ها و حریم هوایی خود برای اجرای «پروژه آزادی» خودداری کرد، این کشور را تهدید کرد که ارسال موشک‌های رهگیر مورد نیازش برای مقابله با پهپادها و موشک‌های ایران را متوقف خواهد کرد.

 عملیات «پروژه آزادی» و آسیب به روابط واشنگتن-ریاض
به نوشته وال‌استریت ژورنال، در بهار امسال، بیش از ۱۰۰ فروند هواپیمای نظامی آمریکا از پایگاه‌ها و ناوهای جنگی در سراسر خاورمیانه برای اجرای عملیاتی با هدف بازگشایی تنگه هرمز به پرواز درآمده بودند که با مانعی غیرمنتظره روبه‌رو شدند: عربستان سعودی، کشوری که پایگاه‌ها و حریم هوایی‌اش برای موفقیت این مأموریت حیاتی بودند، با این امر مخالفت کرد.

 به گفته مقام‌های آمریکایی آگاه از موضوع، این مخالفت واشنگتن را وادار کرد «پروژه آزادی» (Project Freedom) را متوقف کند و بدین ترتیب، عملیات نظامی‌ای که رئیس‌جمهور ترامپ تنها چند ساعت پیش برای تضمین عبور امن کشتی‌ها آغاز کرده بود، پایان یافت.

به گفته مقام‌های آمریکایی و عرب آگاه از گفت‌وگوها، کاخ سفید که از این تصمیم خشمگین شده بود، تهدید کرد اگر عربستان از موضع خود عقب‌نشینی نکند، تحویل موشک‌های رهگیری را که این کشور برای مقابله با موشک‌ها و پهپادها به آن‌ها نیاز دارد، به تعویق خواهد انداخت. عربستان در نهایت عقب‌نشینی کرد، اما مقام‌های آمریکایی همان زمان گفتند آسیبی که به روابط دو طرف وارد شده، به‌سادگی جبران‌شدنی نخواهد بود.

اکنون، به گفته مقام‌های آمریکایی آگاه از روند برنامه‌ریزی، ایالات متحده در حال بررسی کاهش حضور نظامی خود در عربستان سعودی است. این تهدیدهای آمریکا که پیش از این گزارش نشده بود، بزرگ‌ترین شکاف چند سال اخیر در روابطی را رقم زد که دهه‌ها پایه و اساس ترتیبات امنیتی در منطقه خلیج فارس بوده است.

آیا ایالات متحده و سعودی به یکدیگر بی‌اعتنایی می‌کنند؟
هفته گذشته، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، برای دیدار با مقام‌های ارشد منطقه به خلیج فارس سفر کرد. او از امارات، کویت و بحرین، سه کشوری که در جریان جنگ بیشترین آسیب را از حملات ایران متحمل شدند، دیدار کرد، اما به عربستان سعودی نرفت. به گفته افرادی که از دیدگاه مقام‌های سعودی آگاه هستند، مقام‌های عربستان از این موضوع ناخشنود بودند و تصمیم روبیو برای سفر نکردن به ریاض را نوعی بی‌اعتنایی عمدی تلقی کردند.

مقام‌های دولت ترامپ این برداشت را رد کردند و گفتند روبیو در حاشیه نشست شورای همکاری خلیج فارس در بحرین گفت‌وگوهای مثبتی با فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، داشته است. آمریکا و تمامی اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز پس از این نشست بیانیه مشترکی منتشر کردند و بار دیگر بر «تعهد قوی» خود نسبت به شراکت دوجانبه تأکید کردند.

به گفته منابع آگاه از دیدگاه ریاض، یک هفته پیش از آن نیز محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در اعتراض به نحوه مدیریت جنگ از سوی آمریکا، دعوت برای شرکت در نشست گروه هفت در فرانسه را رد کرده بود. رهبران امارات، قطر و مصر در آن نشست حضور داشتند. رسانه‌های سعودی در آن زمان گزارش دادند که ولیعهد در نامه‌ای به میزبانان فرانسوی اعلام کرده بود به دلیل تعهدات پیشین امکان حضور در این اجلاس را ندارد. ریاض به درخواست‌های مکرر برای اظهار نظر درباره این موضوع پاسخی نداد.

روابطی دیرینه، اما نه‌چندان بدون فراز و نشیب
هنوز مشخص نیست اختلاف‌ها و بی‌اعتنایی‌های اخیر تا چه اندازه بر روابطی تأثیر خواهد گذاشت که سال‌ها یکی از ارکان اصلی سیاست امنیتی آمریکا در خاورمیانه بوده است. روابط نزدیک آمریکا و عربستان به تضمین جریان آزاد نفتی که با دلار قیمت‌گذاری می‌شود کمک می‌کند و همزمان، توازن‌بخش تعهد گسترده آمریکا نسبت به اسرائیل است. عربستان همچنین یکی از مشتریان بزرگ تسلیحات آمریکایی و منبع مهم سرمایه‌گذاری در حوزه‌هایی مانند زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی، هوش مصنوعی و همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی به شمار می‌رود.

ارتش آمریکا نخستین بار در سال ۱۹۴۵ حق استقرار نیرو در عربستان را به دست آورد و در جریان جنگ‌های عراق این حضور را گسترش داد. در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ نیز ایالات متحده حضور خود را در پایگاه هوایی پرنس سلطان در عربستان به میزان قابل‌توجهی افزایش داد؛ حضوری که عمدتاً با هدف ایجاد سدی بازدارنده در برابر ایران صورت گرفت.

البته این روابط پیش از این نیز، به‌ویژه در دوران پس از حملات ۱۱ سپتامبر، با تنش روبه‌رو شده بود. آمریکا در مقاطع مختلف، به دلایل سیاسی و همچنین پیامدهای داخلی ناشی از حضور نیروهای خارجی در کشوری که میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلام است، ناچار شد حضور خود را در پایگاه‌های عربستان کاهش دهد یا حتی به طور کامل پایان دهد. دولت نخست ترامپ نیز در سال ۲۰۲۰، پس از بروز اختلاف با عربستان بر سر میزان تولید نفت این کشور، سامانه‌های دفاع موشکی پاتریوت را از عربستان خارج کرد و اعلام کرد که این سامانه‌ها دیگر برای دفاع از این کشور ضروری نیستند.

ولیعهد عربستان سرمایه‌گذاری سیاسی بزرگی روی رابطه خود با ترامپ در دوره دوم ریاست‌جمهوری او انجام داده بود. این راهبرد در نگاه او با سفر به کاخ سفید در پاییز گذشته نتیجه داد؛ جایی که ترامپ از رهبر عملی عربستان ستایش کرد و نگرانی‌ها درباره قتل جمال خاشقجی، روزنامه‌نگاری که در سال ۲۰۱۸ در کنسولگری عربستان کشته شد و موجب دور شدن ولیعهد از آمریکا، از جمله بسیاری از اعضای کنگره، شده بود، کم‌اهمیت جلوه داد.

بااین‌همه، عربستان سعودی و آمریکا هیچ‌گاه درباره جنگ با ایران که دولت ترامپ نام خشم حماسی (Epic Fury) را بر آن گذاشته بود، واقعاً هم‌نظر نبودند. عربستان و دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از هفته‌ها پیش از آغاز جنگ، پس از آنکه آمریکا نیروهای خود را در منطقه تقویت و به متحدانش اعلام کرده بود برای یک حمله گسترده آماده باشند، دولت ترامپ را تحت فشار قرار داده بودند تا راه‌حلی دیپلماتیک پیدا کند.

به گفته مقام‌های عرب، مقام‌های سعودی به کاخ سفید هشدار داده بودند که هرگونه تلاش برای سرنگونی حکومت ایران به بسته شدن تنگه هرمز، آشفتگی بازارهای نفت، آسیب به اقتصاد آمریکا و همچنین بی‌ثبات شدن عربستان و کل منطقه منجر خواهد شد. عربستان و دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز به طور آشکارا اعلام کرده بودند که اجازه نخواهند داد از پایگاه‌ها یا حریم هوایی آنان برای حمله به ایران استفاده شود.

روابطی که گویا به اندازه کافی عمیق نبودند
با وجود این، ایالات متحده در کنار اسرائیل وارد جنگ شد؛ اقدامی که، به گفته مقام‌های عرب، نگرانی سعودی را مبنی بر اینکه سرمایه‌گذاری این کشور روی روابط با واشنگتن، به نفوذ واقعی در تصمیم‌گیری‌های آمریکا منجر نشده است، تشدید کرد. ایران در پاسخ، با هدف افزایش هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جنگ، حملات موشکی و پهپادی علیه مراکز جمعیتی، زیرساخت‌های انرژی و فرودگاه‌های کشورهای حوزه خلیج فارس انجام داد.

با وجود تردیدهای اولیه، عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس به‌سرعت اجازه دادند آمریکا از پایگاه‌ها و حریم هوایی آن‌ها برای انجام حملات استفاده کند. به گفته مقام‌های آمریکایی و یک مقام حوزه خلیج فارس، برخی از این کشورها، از جمله عربستان سعودی، در نهایت نقش فعال‌تری نیز بر عهده گرفتند و چندین حمله علیه اهدافی از جمله پایگاه‌های موشکی و پهپادی ایران انجام دادند. بااین‌حال، عربستان هرگز به‌گونه آشکار این حملات را تأیید نکرده است.

اما ایران کارزار سنگین حملات هوایی را تحمل کرد و با هدف قرار دادن زیرساخت‌های مهم انرژی در کشورهای خلیج فارس، این منطقه را به شدت نگران ساخت؛ از جمله پروژه گاز طبیعی رأس لفان در قطر، قطب نفتی فجیره در امارات متحده عربی و مجتمع نفتی رأس تنوره در عربستان سعودی. همزمان، تهران در طول جنگ تمایل بیشتری به پذیرش ریسک از خود نشان داد.

با افزایش نگرانی مقام‌های سعودی از احتمال حملات بیشتر ایران به صادرات انرژی این کشور، از جمله حملات احتمالی از سوی حوثی‌های مورد حمایت ایران در دریای سرخ، جایی‌که عربستان بخش عمده صادرات نفت خود را به آن منتقل کرده بود، ولیعهد عربستان رویکرد خود را تغییر داد و تلاش برای کاهش تنش‌ها را در پیش گرفت.

به گفته برخی از افراد آگاه از موضوع، عربستان به آمریکا شکایت کرد که حملات امارات به ایران که از روزهای نخست جنگ آغاز شدند و حتی تا یک روز پس از اعلام آتش‌بس ماه آوریل ادامه یافته بودند، خطر هدف قرار گرفتن تأسیسات انرژی منطقه از سوی ایران را افزایش می‌دهد. به گفته این منابع، سعودی‌ها از آمریکا خواستند امارات را تحت فشار قرار دهد تا حملات تلافی‌جویانه خود را متوقف کرده و به تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای منطقه بپیوندد.

به گفته مقام‌های عرب، عربستان همچنین از آمریکا خواست محاصره بنادر ایران را پایان دهد و به میز مذاکرات بازگردد؛ زیرا بیم آن داشت که تلاش ترامپ برای خفه کردن تجارت ایران، تهران را به تشدید تنش‌ها و مختل کردن دیگر مسیرهای مهم کشتیرانی وادار کند؛ اما ترامپ محاصره را نگاه داشت و در اوایل ماه مه، کشورهای خلیج فارس، از جمله عربستان، را غافلگیر کرد؛ زمانی که در شبکه‌های اجتماعی از آغاز پروژه آزادی (Project Freedom) خبر داد؛ عملیاتی نظامی با هدف حفاظت از نفتکش‌ها و دیگر کشتی‌های تجاری که از تنگه هرمز عبور می‌کردند.

غافل‌گیری سعودی‌ها از اجرای «پروژه آزادی»
تنها چند ساعت پس از انتشار این پیام، ناوهای جنگی آمریکا وارد خلیج فارس شدند تا از کشتی‌ها دفاع کنند. جنگنده‌ها، بالگردهای تهاجمی و پهپادها برای تأمین پوشش هوایی به پرواز درآمدند و پهپادهای زیرآبی نیز مأمور پایش این آبراه شدند. سعودی‌ها که پایگاه‌ها و حریم هوایی‌شان برای اجرای این عملیات در اختیار آمریکا قرار می‌گرفت، از این اقدام به‌شدت نگران شدند. به گفته افرادی که از گفت‌وگوهای انجام‌شده اطلاع دارند، ولیعهد عربستان پس از مشورت با مشاوران خود به ترامپ گفت این عملیات ایران را تحریک خواهد کرد و باید در آن تجدیدنظر شود.

درحالی‌که نیروهای آمریکایی دو کشتی آمریکایی را از تنگه هرمز عبور می‌دادند، ایران موجی از حملات موشکی و پهپادی را علیه کشتی‌های تجاری، نیروی دریایی آمریکا و یک مرکز انتقال نفت در امارات متحده عربی آغاز کرد که در پی آن، این مرکز دچار آتش‌سوزی شد. این درگیری شدیدترین تشدید تنش از زمان اعلام آتش‌بس جنگ توسط ترامپ در ماه آوریل به شمار می‌رفت.

روزنامه وال‌استریت ژورنال پیش‌تر گزارش داده بود که پس از آنکه ترامپ حملات ایران را کم‌اهمیت جلوه داد، عربستان دسترسی آمریکا به پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را برای اجرای «پروژه آزادی» مسدود کرد. مقام‌های آمریکایی از این اقدام شگفت‌زده شدند؛ اقدامی که عملاً «پروژه آزادی» را متوقف کرد.

این تغییر ناگهانی موضع سعودی درباره در اختیار گذاشتن پایگاه‌ها، همچنین بزرگ‌ترین فشار را در سال‌های اخیر بر روابط نظامی ریاض و واشنگتن وارد کرد و موجب سلسله‌ای از تماس‌های تلفنی پرتنش میان ترامپ و ولیعهد عربستان شد. تغییر موضع عربستان، اسرائیل و همسایه آن، امارات متحده عربی را نیز ناخشنود کرد. روزنامه وال‌استریت ژورنال پیش‌تر گزارش داده بود که شیخ محمد بن زاید، رئیس امارات، از همان آغاز جنگ از این موضوع ناراضی بود که ولیعهد عربستان حاضر نشد در اقدامات نظامی هماهنگ علیه ایران مشارکت کند.

این تنش‌ها شکاف فزاینده میان دو قدرت عربی حوزه خلیج فارس را عمیق‌تر کرد. امارات در ماه آوریل از اوپک خارج شد، به عضویت خود در این کارتل تولیدکنندگان نفت به رهبری عربستان پایان داد و هم‌زمان متعهد شد همکاری‌های امنیتی خود با آمریکا و اسرائیل را بیش از پیش گسترش دهد. بااین‌حال، عربستان بر موضع خود پافشاری کرد. این کشور به ایران نزدیک شد و همچنین نیروهایی از پاکستان را وارد خاک خود کرد؛ کشوری که به‌تازگی با عربستان پیمان دفاعی تازه‌ای منعقد کرده و هدایت تلاش‌ها برای مذاکره و پایان دادن به جنگ را بر عهده داشت.

ترکی الفیصل، شاهزاده ارشد سعودی که بیش از دو دهه ریاست دستگاه اطلاعاتی این کشور را بر عهده داشت، در ماه مه در روزنامه سعودی عرب نیوز نوشت: «هنگامی‌که برخی تلاش کردند پادشاهی را به کوره ویرانی بکشانند، رهبری ما تصمیم گرفت رنج‌هایی را که از سوی یک همسایه بر ما تحمیل شده بود تحمل کند تا جان و اموال شهروندان خود را حفظ کند». 

به گفته مقام‌های عرب، عربستان پس از آن محدودیت‌های مربوط به استفاده از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را لغو کرد که مقام‌های آمریکایی به این کشور هشدار دادند در صورت عقب‌نشینی نکردن، در اولویت دریافت تسلیحات دفاعی آمریکا قرار نخواهد گرفت. آمریکا «پروژه آزادی» را از سر نگرفت؛ عملیاتی که مستلزم به‌کارگیری حجم عظیمی از توان نظامی برای حفاظت از کشتی‌ها بود. در عوض، واشنگتن به‌طور محرمانه با کشتی‌ها هماهنگ می‌کرد تا در تاریکی شب و با خاموش کردن سامانه‌های شناسایی (ترانسپوندرهای) خود، از خلیج فارس خارج شوند.

به گفته افراد آگاه از موضوع، آمریکا اکنون در حال بررسی کاهش حضور نظامی خود در عربستان و تمرکز نیروهایش در جاهایی است که در طول جنگ حمایت بیشتری از واشنگتن کردند؛ از جمله اسرائیل و اردن. بااین‌حال، این مقام‌ها تأکید کردند که این برنامه‌ریزی هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و تاکنون هیچ تصمیم نهایی در این زمینه اتخاذ نشده است.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله